cevâb veriyorlar, şeksiz şübhesiz, güneş gibi âhireti isbât ediyorlar.” [481]

Bu âyet-i kerîme, kâinâtta tezáhür eden hikmet-i İlâhiyyenin bir misâli ve bir mâsadakı olan semâ ve Arz’ın bir emirle káim olduğunu nazara vermekte ve bununla Kayyûmiyyet ve hâkimiyyet-i İlâhiyyeyi isbât etmekte; daha sonra haşri bu sıfatlar üzerine binâ etmektedir. Bununla, nev-ı beşeri, sâir âsâr-ı hikmet üzerinde düşünmeye teşvîk etmektedir. Şimdi, kâinâtta hükümfermâ olan bu hikmet fiilinin tezáhürâtını ve delîllerini bir kaç misâl ile îzáh edip daha sonra tevhîd ve haşri isbât etmeye çalışacağız:

“Hikmet” kelimesinin lügavî ma‘nâsı; “düşünce, söz ve fiilde isábet, fâideli söz” demektir. Istılahî ma‘nâsı ise; “ ‘Âlem nereden gelmiş, nereye gidiyor, ne için gelmiş?’ suâllerine cevâb veren ve muammâ-i hılkat-i álemi açan ilme” denir. Bu “Sekizinci Makám”da işlenen “hikmet” ta‘bîrinden murâd, “Hâkim, Hakîm ve Hakem” isimlerinin ifâde ettikleri ma‘nânın tümüdür. Her şeyi kánûn dâiresinde yapmak “Hâkim” ismine, maslahatlı ve fâideli iş yapmak “Hakîm” ismine, her şeyi san‘atlı yapmak ise “Hakem” ismine delâlet eder.

Evet, kâinâttaki her bir eserde hikmet fiili görünür. Bu fiilin arkasında Hâkim, Hakîm ve Hakem isimleri müşâhede edilir. Haşir hakíkati de bu isimler üzerine binâ edilir. Meselâ; Cenâb-ı Hak, insânı kánûn dâiresinde yaratmakla, “Hâkim” ismini göstermektedir. Yaratılan o insânın maddî ve ma‘nevî cihâzâtına binler fâideler takmakla “Hakîm” ismini isbât ediyor. İnsânı ahsen-i takvîmde yaratmakla da “Hakem” ismini gösteriyor. Kâinâtta âsârı görünen hikmet fiili ise haşri iktizá eder. Zîrâ, haşrin gelmemesiyle, hikmet, abesiyyete inkılâb eder.

Bu üç ismin ma‘nâsı, karşı karşıya geldiği zamân, her biri kendi ma‘nâsında kullanılır. Her bir isim tek başına geldiği zamân ise, mezkûr üç ma‘nâyı birden ifâde eder.

Demek, “hikmet”in üç mânâsı vardır:

Birincisi: “Her şeyi kánûn dâiresinde yapmak”tır. Hâkim ismi bu ma‘nâyı ifâde eder. Meselâ; bir çekirdekte koca incir ağacının, bir damla menide bir insânın programı ve kánûnu saklıdır. Hem kâinâttaki bütün mevcûdâtta görünen nizám ve intizám bir kánûna, o kánûn ise hikmet fiiline delâlet eder. Meselâ; küre-i Arz’ın ve Güneş’in dönmesi, gece ve gündüzün deverânı, mevsimlerin

Lügat: hâkimiyyet, küre-i arz, maslahat, program, birinc, hikmet, kelime, mevsim, mezkûr, âhiret, dilir, fâide, sinin, âhire, şübhe