اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ Ya‘nî; “Semâ ve Arz, Elláh’ın emriyle káimdir.” Demek, kâinâtta bir nizám, bir intizám ve bir kánûn var ki; bu, “Makám-ı Álî-yi Hikmet”i gösterir. Semâ ve Arz’ın hîç bir şeye dayanmaksızın, pek muntazam bir súrette káim olup belirli vakte kadar devâm etmeleri, hikmet-i Rabbâniyyenin delîlidir.

Bu âyette beyân edilen Kayyûmiyyet-i İlâhiyye, aynı ânda hikmet-i İlâhiyyeyi ifâde eder. Zîrâ, kâinât, O’nunla káimdir. Ancak bu kıyâm, lâ ale’t-ta‘yîn değildir. Bir nizám ve intizám iledir. Bu da, hikmet-i İlâhiyyeye delâlet eder. Bu âyet-i kerîmede geçen بِاَمْرِه۪ “O’nun emriyle káimdir” ta‘bîri, nizám-ı álemin Kayyûmiyyet-i İlâhiyye ile káim olduğunu ifâde eder. Demek, mahlûkát O’nun emrindedir, emrine hâzırdır. O Zât-ı Kayyûm da, istediğini istediği mahlûkuna yaptırır.

  بِاَمْرِه۪ kelimesi, burada Kayyûmiyyetin, hâkimiyyet ma‘nâsında olduğunu ifâde eder. Zîrâ, emretmek, hâkimiyyetin şe’nidir. Kayyûm olan Zât-ı Zü’l-Celâl, bir emirle semâ ve Arz’ı vücûda getirir, bir emirle de Kıyâmet hengâmında harâb eder. Demek, bu álemde hâkimiyyet hakíkati vardır. Hikmet, hâkimiyyet, hakemiyyet biri birisiz olmaz. Bu âyet-i kerîmede üçü de dâhıldir. Mâdem o Zât-ı Zü’l-Celâl, Hâkim’dir. Hâkim ismiyle semâ ve Arz’a káim olmalarını, ya‘nî ademden vücûd sâhasına, ya‘nî Álem-i Gayb’dan Álem-i Şehâdet’e, dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkmalarını emreder. Onlar da iki nefer gibi emr-i İlâhîyi yerine getirip vücûd sâhasına çıkarlar. Vazífelerini edâ ettikten sonra, Kıyâmet hengâmında yine bir emir ile harâb olup tekrâr Álem-i Gayb’a ve dâire-i ilme geçerler. Haşir sabâhında ise bir tek emirle yine içindeki mevcûdâtla, bâ-husús mükellef olan cin ve insle berâber dâire-i kudrete çıkarlar.

Semâ ve Arz’ın vücûda gelmeleri, Hâkim isminin tecellîsi iledir. Vücûdda kalıp devâm ve bekáları ise, Kayyûm isminin tecellîsi iledir. Mâdem semâ ve Arz, emr-i tekvînîye imtisâl edip hikmetle vücûda gelip hikmet dâiresinde pek çok vazífeleri yapıyorlar ve bütün bu gördükleri vazífeler, insân içindir. Elbette, o Hâkim-i Mutlak, onları ve insânı Kıyâmet hengâmında mahvetmekle, o nihâyetsiz hikmetini abesiyyete inkılâb ettirmez. Öyle ise, onları bu álemden başka bir áleme intikál ettirecek, onları Cennet’te başka bir semâ ve Arz súre-

Lügat: hâkimiyyet, muntazam, elbette, udre(t), hengâm, hikmet, kelime, kemiyy