layan âyet-i kerîme de تَخْرُجُونَ kelimesi ile hıtâm bulmuştur. Da‘vâ haşrin isbâtı olduğu için başlangıçta  تُخْرَجُونَ  kelimesi ile haşr-i insânî nazara verildi. Kezâ, netîcede تَخْرُجُونَ kelimesi ile de haşr-i insânî nazara verilmiştir. Böylece, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ ile başlayan altı âyette başlangıç ve netîce, aynı da‘vâda temerküz etmiştir.

SEKİZİNCİ MAKÁM-I ÁLÎ OLAN MAKÁM-I HİKMET’İN ÎZÁHI

Cenâb-ı Hakk’ın, hikmet sıfatının yüksek makámından tevhîde ve haşre gidecek bir yol vardır. Mâdem Elláh, hikmet sáhibidir. Öyle ise, haşir haktır. Zîrâ, hikmet sıfatı ve Hâkim, Hakem ve Hakîm isimleri, lüzûm derecesinde âhireti iktizá ve vücûb derecesinde bâkí bir álemi istilzâm ve zarûret derecesinde mükâfât ve mücâzât için haşir ve neşri ister.  Hikmet-i İlâhiyyeyi kabûl eden bir insân, zarûreten, “Haşr-i cismânî haktır ve vukú‘ bulacaktır” deyip îmân edecektir.

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

“Se­mâ ve Arz’ın direksiz emr-i İlâhî ve hikem-i Sübhânî ile káim olup mevzi-ı muayyenlerinde durmaları, Elláhu Teálâ’nın vücûb-i vücûd ve vahdetinin ve haşri getireceğinin delîllerindendir. Sonra sizi bir da‘vetle da‘vet ettiği zamân, derhal yerden çıkacaksınız” [478] âyet-i kerîmesi, bu makámı ifâde eder.

Hikmet-i İlâhiyyenin en bâriz delîli, álemdeki nizámdır. Yer ve gök, O’nun nizámiyle káimdir. Bu nizám ise, Kayyûm ismiyle káimdir. Zîrâ, Kayyûm isminin tecellîsi olmazsa, hîç bir şey ayakta duramaz.

Demek, kâinâttaki hikmet ve o hikmetin delîli olan nizám, Kayyûm isminin tecellîsinden gelmektedir. Hikmet ve Kayyûmiyyet sıfatları, Hakîm ve Kayyûm isimlerinin ma‘nâsı haşirsiz olmaz, haşri iktizá eder.

Lügat: temerküz, muayyen, hikmet, kelime, âhiret, âhire