Hem mezkûr âsâr ve ef‘ál ile Kendisini tanıttıran ve bu âsârın mükemmel işleyişi ile ins ve cinnin hayâtiyyetini devâm ettiren, muhtâc oldukları bütün levâzımâtı semâ ve Arz’ın hareket ve çalışmasıyla onlara gönderen, böylece onları sevdiğini bildiren Zât-ı Zü’l-Kemâl ve Zü’l-Cemâl, nev-ı beşeri başı boş bırakması mümkün müdür? Ebette, şu kâinâtı, bâ-husús semâ ve Arz’ı irâde-i ezeliyyesinden gelen tekvînî kánûnlarla nizám ve intizám altına alan bir Zât-ı Zü’l-Celâl, nev-ı beşeri de kelâm sıfatından gelen inzâl-i kütüb ve irsâl-i rusül ile teklîf altına alacaktır. Bu ise, nübüvvet hakíkatidir.

Mâdem kitâbların inzâli ve peygamberlerin irsâli, ins ve cinni teklîf altına almak içindir. Öyle ise, ins ve cin táifeleri adâlet ve ibâdet ile mükellef tutulacaklardır. Bu da, adâlet ve ibâdet esâslarını iktizá eder.

Hem mâdem nev-ı beşerin ekserîsi, şu Semâvât ve Arz’ın gáyet hakîmâne ve maslahatdârâne olan faáliyyetini ve o faáliyyetin netîcesinde meydâna gelen mahsúlâtın ucu kendisine dayandığını derk edip îmân ve ubûdiyyetle Hálık-ı Semâvât ve Arz’ı râzı etmiyor. Küfür ve isyân ile mukábele ediyor. Ancak az bir kısmı, Cenâb-ı Hakk’ın bu ihsân ve ikrâmına karşı îmân ve ubûdiyyetle mukábele ediyor. Ölüm ile her iki táife, bu imtihân meydânından göçüp gidiyor. Şâyet başka bir yerde bir mahall-i mücâzât ve mükâfât olmazsa; küfür ve îmân, isyân ve táat aynı seviyede kalır. Bu hâl ve vaz‘ıyyet ise, zulümdür. Elláh ise, Ádil-i Mutlak olduğundan, böyle bir zulme aslâ rızá göstermez. O hâlde, adâlet-i İlâhiyyenin tahakkuk edeceği bir diyâr vardır. O da, dâr-ı âhirettir. Demek, haşir haktır.

ALTINCI ÜSLÛB: Kur’ân’ın bir üslûbudur ki; evvelâ âsâr üzerinde fenâ damgasını gösterir. Bununla kalbde dehşetli bir yara açar. Zîrâ, insân, bütün kâinâtla alâkadâr olduğundan, onların mevt ve fenâsından, zevâl ve firâkından elem çeker. Bununla, mevcûdâtın muhabbete ve alâka-yı kalbe değmediğini anlar. O fânî mevcûdâta bedel bâkí bir Zât’ı arar ve O’nu bulmakla, mevcûdât-ı álemin o bâkí Zât’ın bâkí esmâsına âyine olduğunu, dolayısıyla yokluğa gitmediğini, bâkí bir áleme intikál ettiğini bilir. Böylece, kalbinde açılan bu dehşetli yara tedâvî edilmiş olur.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ ثُمَّ اِذَا

Lügat: peygamber, ezeliyye, maslahat, muhabbet, nübüvvet, tahakkuk, dehş(e), hareket, übüvvet, dehşet, gönder, mezkûr, âhiret, âhire