دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

âyet-i kerîmesiyle, evvelâ semâvât, Arz ve onlarda bulunan her bir mevcûdun birer eser olduğunu beşerin nazarına arz eder. Daha sonra, o âsâr üzerinde fenâ damgasını gösterir. Bununla kalbde dehşetli bir yara açar. Zîrâ, insânın hayâtiyyetinin devâm ve bekásı, semâ álemi cânibinden gelen yağmur vâsıtasıyla küre-i Arz’ın ihyâsına bağlıdır. Şâyet izn-i Rabbânî ile oradan yağmur gönderilmezse, yerde nebâtât ve hayvânât vücûda gelmez. Nebâtât ve hayvânât vücûda gelmezse, insânlar yaşayamaz. Zîrâ, insânın rızkı, bu iki menba‘dan akıp gelmektedir. 

Hem semâ ve Arz, insânın hánesi hükmünde olup biri o hánenin tavanı, diğeri tabanıdır. Öyle ise, insânın bütün menfaat ipleri semâ ve Arz’a bağlanmıştır. Bu iki muazzam eserin zevâl ve fenâsı, kalb-i insânîyi derinden derine yaralayıp mahzûn eder. Zîrâ, hîç bir insân, yuvasının yıkılmasını istemez. Menfaat gördüğü şeylerin zevâlini arzû etmez. Kalbinde açılan bu yara, onu tefekküre sevk eder. Netîcede, kalbinde olan yüksek muhabbet kábiliyyeti, bu fânî mevcûdât için verilmediğini derk eder. Bu sebeble, bâkí bir Zât’ı aramaya başlar ve O’nu bulmakla mevcûdâtın o bâkí Zât’ın bâkí esmâsına âyine olduğunu, dolayısıyla yokluğa gitmediğini, bâkí bir áleme intikál ettiğini bilir. Böylece, kalbinde açılan bu dehşetli yara tedâvî edilmiş olur.

YEDİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân’ın üslûbundandır ki; bir eseri nazara verir. O eserde bütün âsârı isbât eder. “Bu eser kimin ise, bütün eserler de O’nundur” der. Böylece, her bir eser, bütün âsârı kendi müessirinin eserleri olduğunu gösterir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

âyet-i kerîmesiyle, semâ ve Arz’ın birer eser olduğunu nazara veriyor. Bu eserlerin her birinde bütün âsârı isbât eder. “Bu eserler kimin ise, bütün eserler de onundur” der. Meselâ; Arz, kimin eseri ise, Arz’ın bağlı olduğu Güneş sistemi de O’nun eseridir. Güneş sistemi kimin eseri ise, diğer sistemler de O’nun eseridir. O sistemlerin bulunduğu semâvât álemi de O’nun eseridir. İşte álem, böyle 

Lügat: küre-i arz, muhabbet, tefekkür, dehş(e), menfaat, muazzam, dehşet, gönder, sistem