Sâminen: Âfâkí delâilin lâzımî kısmına da semâ ve Arz’ın kıyâmını misâl olarak getirmiştir. Bu da çifttir.

 Bu delîllerden birisi, hakkı kabûl ve ikrâr etme husúsunda kâfîdir. İkincisi ise, istikrâr içindir. Ya‘nî, hakkı kabûl ve ikrâr etme husúsunda bir delîl kâfî iken, Kur’ân-ı Kerîm bununla iktifâ etmeyip ikinci delîli getirmesi istikrâr, itmi’nân ve te’kîd içindir. Bu da Kur’ân’ın, muhátabını iknâ‘ etmek için ta‘kíb ettiği bir usûldür. Meselâ:

Tevhîd ve haşri isbât konusunda enfüsî delîl kâfî iken, âfâkí delîli de getirmiştir.

Hem enfüsî delîlden hılkat-i Âdem misâli kâfî iken, eşinin yaratılmasını da misâl olarak getirmiştir.

Hem âfâkí delîlden hılkat-i semâvât misâli kâfî iken, Arz’ın yaratılmasını da misâl olarak getirmiştir.

Hem enfüsî delîlin lâzımî kısmı kâfî iken, árızí kısmını da zikretmiştir.

Hem lâzımî kısmından insânların dillerinin ayrı ayrı olması misâli kâfî iken, renklerinin farklı farklı olmasını da misâl olarak zikretmiştir.

Hem enfüsî delîlin árızí kısmından insânların gece vakti uyumaları misâli kâfî iken, gündüzleyin rızıklarını taleb etmelerini de misâl olarak zikretmiştir.

Hem âfâkí delîlin lâzımî kısmı kâfî iken, árızí kısmını da zikretmiştir.

Hem âfâkí delîlin árızí kısmından şimşeğin çakması misâli kâfî iken, yağmurun yağmasını da misâl olarak zikretmiştir.

Hem lâzımî kısmından semânın emr-i İlâhî ile káim olması misâli kâfî iken, Arz’ın kıyâmını da misâl olarak zikretmiştir.

Elhâsıl: Kur’ân’ın, tevhîd ve haşri isbât sadedinde delâili böyle çift çift zikretmesi, delîli muhkem kılmak içindir. Zîrâ, bir da‘vânın isbâtı husúsunda bir delîl yerinde iki veyâ daha fazla delîl getirilse; elbette o da‘vâ, o nisbette kavîleşir ve artık sarsılmaz.

Cenâb-ı Hak, herhangi bir da‘vânın isbâtı husúsunda, insânlara iki şâhid getirmelerini emretmiştir. [466] İki şâhidin şehâdeti mu‘teberdir. Zîrâ, onlardan biri-