İkinci makám’ın tereşşüh ettiği

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ

yet-i kerîmesinde ise, تُخْرَجُونَ kelimesi, تُ harfinin ötresiyle okunmuştur. Zîrâ, âyet-i kerîmenin sibâkı bunu iktizá eder. Âyet-i kerîmede, haşir sabâhında insânların kabirlerinden çıkarılmaları; ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkarmaya teşbîh edilmiştir.

SEKİZİNCİ MES’ELE

Bir önceki âyet-i kerîme ile bu âyet-i kerîme mukáyese edildiğinde görülecektir ki:

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ يُر۪يكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً âyet-i kerîmesinde اَنْ kelimesi, sarâhaten zikredilmediği hâlde; 

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ  âyet-i kerîmesinde sarâhaten zikredilmiştir. اَنْ kelimesi, muzári‘ fiilin başına geldiğinde; onu, fiil ma‘nâsından çıkarıp müevvel masdar haline getirir. Masdar ise, devâm ve sübûtu ifâde eder. İşte, bu káideye binâen, teceddüdü ifâde eden يُر۪يكُمُ ve يُنَزِّلُ fiillerinin başında اَنْ kelimesi zikredilmemiştir. Çünkü, şimşeğin çakması ve yağmurun yağması, zamân zamân meydâna gelir, her zamân vücûda gelmez. تَقُومَ fiilinin başında ise اَنْ kelimesi zikredilmiştir. Zîrâ, semâ ve Arz’ın emr-i İlâhî ile kıyâmı, dâimîdir.

DOKUZUNCU MES’ELE

ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ

“Sonra o Zât-ı Zü’l-Celâl, siz yerde olduğunuz hâlde bir da‘vet ile sizi da‘vet ettiği zamân” cümlesinde geçenمِنَ الْاَرْضِ   ifâdesi, ya دَعَا fiilinde müstetir olan