اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ اْلاَرْضِ اِذَاۤ اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ cümlesinin, اَنْ تَقُومَ السَّمَاۤءُ وَاْلاَرْضُ بِاَمْرِه۪ “göklerle yerin O’nun emriyle ayakta durması” ma‘nâsında olan cümleye ثُمَّ ile atfedilmesi; bu işin (hesâb için insânların kabirlerinden çıkmalarının) azametini ve Kadîr-i Zü’l-Celâl’in nihâyetsiz kudretini beyân eder. Ya‘nî, dâire-i ilm-i İlâhîde bulunan semâ ve Arz’ı bir tek emirle dâire-i kudrete çıkaran [450] ve onları direksiz durduran ve bununla nihâyetsiz kudretini izhâr eden bir Zât, elbette bütün mahlûkát için, bâ-husús nev-ı beşer için gáyet lüzûmlu olan haşri getirecektir, kabirde yatan emvâtı bir tek emirle ihyâ edip hesâb için haşir meydânına sevk edecektir. O Zât-ı Kadîr: “Ey kabirdekiler! Kalkınız. Kabirlerinizden çıkınız” diye buyuracak. Bu hıtâb üzerine, kabirlerde bulunan bütün insânlar ayağa kalkıp hayretle etrâflarına bakacaklardır. Cenâb-ı Hak şöyle buyurur:

ثُمَّ نُفِخَ ف۪يهِ اُخْرٰى فَاِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ

“Sonra o Súr’a ikinci def‘a üfürülünce; o ânda onlar, ayağa kalkar ve hayretle etrâflarına bakınırlar.” [451]

ALTINCI MES’ELE

Âyet-i kerîmede geçen دَعْوَةً kelimesi, ism-i merre vezninde geldiğinden “bir tek da‘vet” demektir ve sür‘ati ifâde eder. Tekrîre, ya‘nî birden fazla da‘vete ihtiyâc olmadığını beyân eder.

YEDİNCİ MES’ELE

Kırâat álimleri; تَخْرُجُونَ “çıkarsınız” fiilindeki تَ harfini icmâ‘ ile üstün okumuşlardır. Zîrâ, âyet-i kerîmenin sibâkı bunu iktizá eder. Ya‘nî, o Kadîr-i Zü’l-Celâl, bir tek emir ile sizi çağırdığı zamân, sizler kabirlerinizden hemen emre itáat edip çıkarsınız.

Lügat: ism-i merre, elbette, udre(t), kelime, sinin