âyet-i kerîmesinde geçen ثُمَّ kelimesi, tertîb ve terâhîyi ifâde eder. Bu da, neş’e-i ûlânın (insânların bidâyet-i hılkatinin) tedrîcî olduğunu gösterir. Zîrâ, dünyâ, dâru’l-hikmettir.اِذَاۤ   kelimesi ise, insânların yeryüzüne çıkıp dağılmalarının ânî ve füc’î olduğunu ifâde eder.

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

âyet-i kerîmesinde ise; tertîb ve terâhîyi ifâde eden ثُمَّ kelimesi; semâ ve Arz’ın kıyâmından sonra ecel-i müsemmâlarına kadar devâm ve bekálarını, Kıyâmet hengâmında nefha-i ûlâ ile tahrîb olup dâire-i kudretten dâire-i ilme geçmelerini, nefha-i sâniyyeye kadar dâire-i ilimde kalmalarını ifâde eder.

اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ اْلاَرْضِ cümlesinde geçen اِذَا kelimesi, şart içindir.

اِذَاۤ اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ cümlesindeki اِذَا  kelimesi ise, müfâcee içindir. Şart cümlesinin cevâbında gelen فَ harfinin yerine geçmiştir. Maksad ise, bir işin durmaksızın ve vakit geçirmeksizin çabucak ve hız­lıca meydâna geleceğini anlatmaktır. Tıpkı, çağrısına itáat olunan bir kimse­ye da‘vet ettiği kişinin hemen cevâb verip gelmesi gibidir. Dolayısıyla, müfâceeyi ifâde eden  اِذَا  kelimesi, neş’e-i uhrânın (insânların kabirlerinden çıkıp tekrâr vücûd ni‘metine mazhar olmalarının) ânî ve füc’î olduğunu, çeşitli merhale ve intikállerin söz ko­nusu olmadığını ifâde eder. Zîrâ, âhiret, dâru’l-kudrettir. Demek, insânlar, ezel cânibinden, “Kabirlerinizden çıkın!” diye kendilerine taraf-ı İlâhîden bir emir geldiği zamân, onlar hemen o da‘vete icâbet edip huzúr-i İlâhîde hesâb vermek, hesâb netîcesinde mükâfât veyâ cezâ görmek için kabirlerinden derhal çıkarlar. Bu sebeble, bu âyet-i kerîmede tertîb ve sıra ma‘nâsını ifâde eden  ثُمَّ kelimesi kullanılmamıştır.

BEŞİNCİ MES’ELE

İnsânların bir da‘vetle hemen kabirlerinden çıkmalarını ifâde eden 

Lügat: bidâyet, merhale, udre(t), hengâm, hikmet, kelime, âhiret, sinin, âhire