اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۙ الْحَىُّ الْقَيُّومُۜ gibi âyet-i kerîmelerde [420] zikredilen اَلْحَىُّ الْقَيُّومُ isimlerinin İsm-i A‘zam olması, bu sırdan ileri geliyor. Evet, Hayy ismi yedi sıfât-ı sübûtiyyeyi, Kayyûm ismi de altı sıfât-ı selbiyyeyi içine alır. Bununla birlikte, bütün esmâ ve ef‘ál bu iki ismin içinde dâhıldir.

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, bu âyet-i kerîmede geçen فَيُحْيى۪ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ cümlesiyle de, küre-i Arz’ı bir eser olarak nazara verir. O eserde ihyâ fiilini gösterir. İhyâ fiili ise Muhyî ismine delâlet eder. Muhyî ismi ise başta hayât olmak üzere bütün sıfât-ı sübûtiyye ve selbiyyeyi, dolayısıyla bütün esmâ ve ef‘áli içine alır. Zîrâ, bu cümlede sâdece hayât sıfatı sarâhaten zikredilmiştir. O hâlde,فَيُحْيى۪ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ cümlesi ifâde eder ki: O Muhyî ismiyle müsemmâ olan Zât-ı Akdes, küre-i Arz’ı bütün ef‘ál, esmâ ve sıfâtıyla ihyâ etmekle, o eserde tecellî-i Zâtiyyesini gösterir. 

Koca zemîni bir nefis gibi böyle ihyâ eden ve bununla nihâyetsiz ilim ve kudretini, izzet ve hikmetini gösteren bir Zât, hîç mümkün müdür ki haşri getirmesin? Hâşâ ve kellâ!

İşte, Kur’ân, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ ile başlayan âyetlerden sonra gelecek olan  وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟ fezlekesiyle bu ma‘nâyı ders veriyor. Ya‘nî, şu kâinâtta Hakîm ve Azîz isimleriyle müsemmâ olan bir zât, Hakîm ismiyle her şeye bir kánûn koymuş, Azîz ismiyle de her şeyi o kánûna itáat ettiriyor. Yer itáat eder, gök itáat eder, berk itáat eder, yağmur itáat eder, kısaca her şey itáat eder. Mevcûdât-ı álemi tekvînî kánûnlarına itáat ettiren bir Zât; elbette cin ve insi mühmel bırakmayacak, onları da teklîfî kánûnlarına itáat ettirecektir. Mâdem teklîfe rağmen cin ve insin ekseriyyeti itáat etmiyor. Öyle ise, o nihâyetsiz izzet sáhibi, kendisine itáat etmeyenlerden, bâ-husús kâfirlerden intikám alacaktır.

Kezâ, şu kâinâtın mutasarrıfı, Hakîm’dir, abes iş yapmaz. Kâinâtı bir kánûna

Lügat: küre-i arz, elbette, fezleke, seriyye, udre(t), ekseri, hikmet, rağmen, seriyy, kâfir