müsemmâ bir Zât-ı Gaybî’yi gösterir. Demek, şimşeği irâe eden, yağmuru indiren O’dur. O Zât’ın berkı gösterebilmesi ve semâdan yağmuru inzâl edebilmesi için de yedi sıfât-ı sübûtiyye sáhibi olması lâzımdır. Yoksa, bu işleri yapamaz. Yedi sıfât ise, altı sıfât-ı selbiyyesiz olmaz. Bu sıfatlar ise, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûdun hem vücûdunu, hem de vahdetini gösterir.

Her eserden fiile, fiilden isme, isimden sıfata, sıfattan Zât’a gidecek bir yol vardır. Netîcede, Zât-ı Akdes-i İlâhî’nin vücûb-i vücûdu, böylece âsâr, ef‘ál, esmâ ve sıfâtıyla isbât edilmiş olunur. Daha sonra haşir rüknü, bunun üzerine binâ edilir. Şöyle ki:

Size pek çok mesálihi tazammun eden berkı gösteren ve semâ cânibinden indirdiği yağmur vâsıtasıyla ölmüş ve kurumuş olan küre-i Arz’ı ihyâ eden ve bununla ef‘ál, esmâ ve sıfâtını, bâ-husús ilim ve kudretini gösteren bir Zât, elbette haşri getirmeye de kadirdir.

İrâe ve tenzîl fiillerinin, Mürî’ ve Münezzil isimlerinin, sıfât-ı sübûtiyye ve selbiyyenin tecelliyyâtından meydâna gelen berk ve yağmurdan hâsıl olan netîce, Muhyî isminin tecellîsi ile Arz’ın ihyâsıdır. Muhyî ismi tecellî edince; ölmüş, kurumuş Arz ihyâ olur. Öyle ise, bu işi yapan Zât, hem Hayy’dır, hem Muhyî’dir. Hayy ve Muhyî isimleri ve hayât sıfatı ise, hem yedi sıfât-ı sübûtiyyeyi, hem de altı sıfât-ı selbiyyeyi içine alıyor.

Aslında “hayât”, yedi sıfât-ı sübûtiyyeyi ifâde eder. Ya‘nî, “Hayy” denildiği zamân, “yedi sıfât-ı sübûtiyye sáhibi” akla gelir. Bu durumda, hayât sıfatı, sıfât-ı seb‘adan geriye kalan diğer altı sıfâtı da içine alır. “Kıyâm bi-nefsihî” sıfatı ise, altı sıfât-ı selbiyyeyi ifâde eder. Ya‘nî, “Kayyûm” denildiği zamân “altı sıfât-ı selbiyye sáhibi” akla gelir. Bu durumda, kıyâm bi-nefsihî sıfatı, sıfât-ı selbiyyeden geri kalan diğer beş sıfatı da içine alır. Şu hâlde “Hayy ü Kayyûm” isimleri nerede geçerse, mezkûr ma‘nâda anlaşılmalıdır. Bu ma‘nâ, her iki sıfat veyâ her iki ismin berâber zikredildiği yerde geçerlidir.

Şâyet hayât ve kıyâm bi-nefsihî sıfatları veyâ Hayy ve Kayyûm isimleri berâber zikredilmeyip tek başlarına gelse; bu durumda hayât sıfatı veyâ Hayy ismi, bütün sıfât-ı sübûtiyye ve selbiyyeyi içine alır. Kezâ, kıyâm bi-nefsihî sıfatı veyâ Kayyûm ismi, bütün sıfât-ı sübûtiyye ve selbiyyeyi içine alır. 

İşte,

Lügat: küre-i arz, tazammun, elbette, udre(t), mezkûr, dilir, vâcib