verir. Daha sonra, o netîcenin vücûda gelebilmesi için lüzûmlu olan silsileyi zikreder. Ba‘zan da, önce silsileyi nazara verir. Daha sonra netîceyi zikreder.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ يُر۪يكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْيى۪ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

âyet-i kerîmesiyle, şimşeği göstermek, cevv-i semâda bulutları teşkîl etmek, semâdan âb-ı hayât olan yağmuru indirmek gibi bir silsileyi nazara verir. Sonra, bu silsilenin netîcesinde, küre-i Arz’ın ihyâsını gözlere gösterir. Zîrâ, mezkûr silsile, zemînin ihyâsı için lüzûmlu olan esbâbdır.

O hâlde, hem silsile olan esbâbı, hem de esbâbın netîcesinde vücûda gelen mevcûdâtı halk ve îcâd eden, aynı kudrettir. Sebeb ve müsebbeb, ikisi de Hak’tandır. Müsebbibü’l-Esbâb, yalnız O’dur. Bu fiiller, hîç bir sebebe havâle edilemez. Demek, Kur’ân, bu üslûbuyla, esbâbın te’sirini redder.

ON ALTINCI ÜSLÛB: Kur’ân-ı Hakîm, felsefenin mevcûdâttan bahsettiği gibi etmiyor. Ba‘zı mesâili mücmel bırakır, ba‘zısını nazar-ı umûmîyi okşayacak, hiss-i ámmeyi rencîde etmeyecek, fikr-i avâmı ta‘cîz edip yormayacak bir súret-i basîtâne-i záhirânede söylüyor.

İşte, Kur’ân-ı Kerîm,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ يُر۪يكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْيى۪ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

âyet-i kerîmesinde şimşeğin çakması, yağmurun yağması, yeryüzünün ihyâsı gibi fizikî olaylardan felsefenin yaptığı gibi tafsílâtlı bir súrette bahsetmemektedir. Bu fiilleri, vücûb-i vücûd ve vahdetine delîl olarak getirmekte ve akıl sáhiblerini bu delîller üzerinde düşünmeye sevk etmektedir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde Kur’ân’ın bu üslûbundan şöyle bahsedilmektedir:

“Eğer desen: ‘Acabâ, neden Kur’ân-ı Hakîm felsefenin mevcûdâttan bahsettiği gibi etmiyor? Ba‘zı mesâili mücmel bırakır, ba‘zısını nazar-ı umûmîyi okşayacak,

Lügat: cevv-i semâ, küre-i arz, felsefe, silsile, udre(t), mezkûr, silsil