hiss-i ámmeyi rencîde etmeyecek, fikr-i avâmı ta‘cîz edip yormayacak bir súret-i basîtâne-i záhirânede söylüyor?’

“Cevâben deriz ki: Felsefe, hakíkatın yolunu şaşırmış, onun için... Hem, geçmiş derslerden ve ‘Sözler’den elbette anlamışsın ki: Kur’ân-ı Hakîm, şu kâinâttan bahsediyor; tâ, zât ve sıfât ve esmâ-i İlâhiyyeyi bildirsin. Ya‘nî, bu kitâb-ı kâinâtın maánîsini anlattırıp, tâ Hálık’ını tanıttırsın. Demek, mevcûdâta kendileri için değil, belki mûcidleri için bakıyor. Hem umûma hıtâb ediyor. İlm-i hikmet ise, mevcûdâta mevcûdât için bakıyor. Hem husúsan ehl-i fenne hıtâb ediyor. Öyle ise, mâdem ki Kur’ân-ı Hakîm, mevcûdâtı delîl yapıyor, bürhân yapıyor. Delîl záhirî olmak, nazar-ı umûma çabuk anlaşılmak gerektir. Hem mâdem ki Kur’ân-ı Mürşid, bütün tabakát-ı beşere hıtâb eder. Kesretli tabaka ise, tabaka-i avâmdır. Elbette, irşâd ister ki; lüzûmsuz şeyleri ibhâm ile icmâl etsin ve dakík şeyleri temsîl ile takrîb etsin ve mugálatalara düşürmemek için záhirî nazarlarında bedîhî olan şeyleri, lüzûmsuz, belki zararlı bir súrette tağyîr etmemektir.

“Meselâ, Güneş’e der: ‘Döner bir sirâcdır, bir lambadır.’ Zîrâ, Güneş’ten, Güneş için, mâhiyyeti için bahsetmiyor. Belki, bir nev‘í intizámın zenbereği ve nizámın merkezi olduğundan, intizám ve nizám ise Sáni’ın âyine-i ma‘rifeti olduğundan bahsediyor. Evet der: اَلشَّمْسُ تَجْر۪ى ‘Güneş döner.’ Bu döner ta‘bîriyle; kış yaz, gece gündüzün deverânındaki muntazam tasarrufât-ı kudreti ihtár ile azamet-i Sáni’ı ifhâm eder. İşte, bu dönmek hakíkatı ne olursa olsun, maksúd olan ve hem mensûc, hem meşhûd olan intizáma te’sîr etmez.

“Hem der:  وَجَعَلْنَا الشَّمْسَ سِرَاجًا “Şu sirâc ta‘bîriyle, álemi bir kasr súretinde; içinde olan eşyâ ise, insâna ve zî-hayâta ihzár edilmiş müzeyyenât ve mat‘úmât ve levâzımât olduğunu; ve Güneş dahi müsahhar bir mumdâr olduğunu ihtár ile, rahmet ve ihsân-ı Hálık’ı ifhâm eder. Şimdi bak, şu sersem ve geveze felsefe ne der?

“Bak diyor ki: ‘Güneş, bir kitle-i azíme-i mâyia-yi nâriyyedir. Ondan fırlamış olan seyyârâtı etrâfında döndürüp, cesâmeti bu kadar, mâhiyyeti böyledir, şöyledir.’ Muvahhiş bir dehşetten, müdhiş bir hayretten başka, rûha bir kemâl-i ilmî vermiyor. Bahs-i Kur’ân gibi etmiyor. Buna kıyâsen, bâtınen kof, záhiren mutantan felsefî mes’elelerin ne kıymette olduğunu anlarsın. Onun şa‘şaa-i súriyyesine aldanıp, 

Lügat: tasarrufât, muntazam, tasarruf, dehş(e), elbette, felsefe, felsefî, udre(t), dehşet, hikmet