istifâde etme şekli, suyun içinde ne tür faydaların var olduğu gibi husúsların hepsini Kur’ân ders veriyor, nev-ı beşeri bunları öğrenmeye terğib ediyor.

Demek, Kur’ân bu âyetiyle, şimşekten, yağmurdan, yerin ihyâsından bahsederken nev-ı beşerin bu ve benzeri menfaatlerine bakan cihetlerini de ders veriyor. “Elláh’ı ve âhireti unutmadan dünyânızı da i‘mâr edin” emrediyor. Bununla alâkalı ulûm ve fünûna teşvîk ediyor. İnsânların Elláh’ı unutmamaları için de يُر۪يكُمُ  “size gösterir”, يُنَزِّلُ “indirir”, يُحْى۪ “diriltir” gibi ef‘ál-i İlâhiyyeyi nazara veriyor.

Dördüncüsü: Kur’ân’da bahsedilen dünyânın dördüncü bir yüzü daha vardır ki; Kur’ân nazarında o yüz mel‘úndur. O da, dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan yüzüdür.

İşte, Kur’ân bu âyet-i kerîmesiyle, semâ ve Arz’daki tebeddül ve tegayyürâtı nazara vermekle, dünyânın dünyâya bakan yüzünün fânî olduğunu, alâka-i kalbe değmediğini, o yüze mübtelâ olmanın ma‘nâsız olduğunu, ehl-i küfür ve dalâletin semâ ve Arz’da cereyân eden faáliyyet-i Rabbâniyyeden maksad ne olduğunu anlamadıklarını, tevhîd ve haşir rükünlerine intikál etmediklerini; mevcûdât-ı álemde tezáhür eden ef‘ál-i İlâhiyyeyi, husúsan şimşeğin çakması, yağmurun yağması, yerin ihyâsı gibi acîb fiilleri esbâba veyâ tabîata vermekle onların ma‘nevî hukúklarına tecâvüz ettiklerini akıl sáhiblerine ders veriyor.

Netîcede, وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ cümlesiyle fezleke ediyor. Azîz ismiyle ehl-i küfür ve dalâlete; Hakîm ismiyle de ehl-i îmân ve táate bakıyor ve baktırıyor. Ya‘nî, bu âyet-i kerîmede ifâde edilen ma‘nâları, وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ cümlesinde topluyor. Çünkü, izzet-i Rabbâniyye, tevhîd ve haşir rükünlerini kabûl etmeyen ve dünyâlarını vahy-i semâvîye göre tanzím etmeyen kâfirlerin cezâsını ve Cehennem’i ister. “İtáat etmezseniz, Azîz ismiyle sizi cezâlandırır” der. Hikmet-i İlâhiyye ise, tevhîd ve haşir rükünlerini tasdîk eden ve dünyevî işlerini Kitâb ve Sünnete göre tanzím eden mü’minlere mükâfât verilmesini ve Cenneti iktizá eder. “İtáat etseniz, Hakîm ismiyle sizi dünyâda ve âhirette mükâfâtlandırır. Îmân ve itáatinizin fâidesi mutlaka size dokunur” der. 

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, tebeddül, tegayyür, cereyân, dünyevî, fezleke, menfaat, hikmet, sünnet, âhiret, fâide, istif, kâfir, âhire