ellerinize veriyor. Hem otlar, ağaçlar sizin rızkınızı düşünüp merhameten size meyveleri, hubûbâtı yetiştirmekten pek çok uzak olduğundan; âyet gösteriyor ki, onlar bir Hakîm-i Rahîm’in perde arkasından uzattığı ipler ve şerîtlerdir ki, ni‘metlerini onlara takmış, zî-hayâtlara uzatıyor.’

“İşte, şu beyânâttan, ‘Rahîm, Rezzâk, Mün‘ım, Kerîm’ gibi çok esmânın matla‘ları   görünüyor.” [417]

ON ÜÇÜNCÜ ÜSLÛB: Kur’ân, dâimâ kâinâtı dört şekilde mütálea eder. Şöyle ki: 

Birincisi: Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına bakar ve tevhîdi ders verir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ يُر۪يكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْيى۪ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

âyet-i kerîmesiyle, şimşek, yağmur ve küre-i Arz’ı birer eser olarak nazara verir. Bu eserler üzerinde “irâe, tenzîl ve ihyâ” fiillerini isbât eder. “Fiil, fâilsiz olmaz” káidesine binâen, bu fiiller, “Mürî’, Münezzil ve Muhyî” isimleriyle müsemmâ bir Zât-ı Gaybî’nin vücûb-i vücûd ve vahdetine intikál ettirir.

Hem,  فَيُحْيى۪ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ cümlesi ile ifâde eder ki; şu koca Arz, kendi kendine ölmüyor. Mümît ismiyle müsemmâ bir Zât tarafından ölüme mahkûm ediliyor. Mümît ismiyle müsemmâ olan O Zât-ı Akdes, şu koca Arz’ı bir nefis gibi imâte ediyor. Bahâr mevsiminde ise Hayy ve Muhyî isimleriyle yeniden ihyâ ediyor. 

İkincisi: Kur’ân, kâinâtı âhiretin tarlası, Cennet ve Cehennem’in birer nümûnesi olarak gösterir, bununla haşri ve âhireti isbât eder.

İşte, bu âyet-i kerîme, dünyânın, âhiretin mezraası olduğunu; ya‘nî bu álemin Cennet ve Cehennem’in nümûnesi olduğunu, oradan geldiği gibi oraya döküldüğünü isbât ediyor. Meselâ; âyette بَرْق, ya‘nî “şimşek” ifâdesi geçiyor. Bununla

Lügat: küre-i arz, merhameten, cehennem, merhamet, binâen, birinc, mahkûm, mevsim, âhiret, simin, âhire, şekil