ve şuúrsuz esbâbın işi olamaz.

Hem bu âyet-i kerîme, semâdan gelen yağmur vâsıtasıyla yerin ihyâ edildiğini beyân eder. Evet, zemînde hadsiz nebâtât ve hayvânâtın vücûda gelmesi; záhiren yağmur, toprak, havâ ve Güneş gibi esbâba bağlanmıştır. Bu esbâb ise, ölü, ádî, câmid, câhil ve şuúrsuzdur. Hâlbuki, vücûda gelen bu canlı ve san‘atlı mevcûdât, nihâyetsiz ilim, irâde ve kudret ister. Bu ise, esbâbı, îcâd kábiliyyetinden azledip, nazarları Müsebbibü’l-Esbâb olan nihâyetsiz ilim, irâde ve kudret sáhibi bir Zât’a çevirir. Demek, sebeb, yalnız záhirî bir perdedir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Mesnevî-i Nûriyye” adlı eserinde şöyle deniliyor:

“Ey dâire-i esbâbdan zuhûr eden işleri, hâdiseleri esbâba isnâd eden gáfil, câhil! Mal sáhibi zannettiğin esbâb, mal sáhibi değillerdir. Asıl mal sáhibi, onların arkasında iş gören kudret-i ezeliyyedir.” [416]

“Sözler” adlı eserde ise bu konu şöyle îzáh edilmektedir:

فَلْيَنْظُرِ اْلاِنْسَانُ اِلٰى طَعَامِه۪ ۞ اَنَّا صَبَبْنَا الْمَآءَ صَبًّا ۞ ثُمَّ شَقَقْنَا اْلاَرْضَ شَقًّا ۞ فَاَنْبَتْنَا ف۪يهَا حَبًّا ۞ وَ عِنَبًا وَ قَضْبًا ۞ وَ زَيْتُونًا وَ نَخْلاً ۞ وَ حَدَآئِقَ غُلْبًا ۞ وَ فَاكِهَةً وَ اَبًّا ۞ مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْ

“İşte, şu âyet-i kerîme, mu‘cizât-ı kudret-i İlâhiyyeyi bir tertîb-i hikmetle zikrederek esbâbı müsebbebâta rabtedip, en âhirde مَتَاعًا لَكُمْ lafzıyla bir gáyeyi gösterir ki; o gáye, bütün o müteselsil esbâb ve müsebbebât içinde o gáyeyi gören ve ta‘kíb eden gizli bir Mutasarrıf bulunduğunu ve esbâb, O’nun perdesi olduğunu isbât eder.

“Evet,  مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْta‘bîriyle bütün esbâbı, îcâd kábiliyyetinden azleder. Ma‘nen der: ‘Size ve hayvânâtınıza rızkı yetiştirmek için su semâdan geliyor. O suda, size ve hayvânâtınıza acıyıp şefkat edip rızık yetiştirmek kábiliyyeti olmadığından; su gelmiyor, gönderiliyor demektir. Hem toprak, nebâtâtıyla açılıp, rızkınız oradan geliyor. Hissiz, şuúrsuz toprak, sizin rızkınızı düşünüp şefkat etmek kábiliyyetinden pek uzak olduğundan; toprak kendi kendine açılmıyor, birisi o kapıyı açıyor, ni‘metleri

Lügat: ezeliyye, mesnevî, udre(t), gönder, hadsiz, hikmet, hâdise, şefkat, hâdis