İşte, Kur’ân-ı Kerîm,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ يُر۪يكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْيى۪ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

âyet-i kerîmesinde şimşeği, yağmuru ve küre-i Arz’ı ve bu âsârda müşâhede edilen san‘atiyyet ve ni‘metiyyet cihetlerini nazara verir. Bu âsârın hılkatinde tecellî eden Hálık ismine, san‘atiyyet cihetinde tecellî eden Sáni‘ ismine, ni‘metiyyet cihetinde tecellî eden Mün‘ım ismine nazarları çevirir. Esmâ-i İlâhiyyeye âyine olması hasebiyle onlardan bahseder. Esmâ biri birisiz olmadığı için, diğer esmânın da tebeí olarak bu âsârda tecellî ettiğini düşündürür. Evet, her şeyin kendine bakan ciheti bir ise, Hálık’ına bakan vecihleri bindir. Ya‘nî, her mevcûd, kendini bir cihette ta‘rîf eder. Hálık’ını ise, bin bir isim ve sıfatıyla tavsíf eder. 

ON İKİNCİ ÜSLÛB: Kâh oluyor ki âyet; záhirî sebebi, îcâdın kábiliyyetinden azletmek ve uzak göstermek için müsebbebin gáyelerini, semerelerini gösteriyor. Tâ anlaşılsın ki; sebeb, yalnız záhirî bir perdedir. Çünkü, gáyet hakîmâne gáyeleri ve mühim semereleri irâde etmek, gáyet Alîm ve Hakîm birinin işi olmak lâzımdır. Sebebi ise şuúrsuz ve câmiddir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ يُر۪يكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْيى۪ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

âyet-i kerîmesiyle, semâdan yağmurun indirildiğini ifâde eder. Yağmurun, -záhirî sebeb olarak- semâ ve bulut áleminde îcâd ve teşekkül ettiğini beyân eder. Hâlbuki, nazar-ı hikmet ve ibretle bu hárika san‘at tedkík edildiğinde, bu esbâb-ı záhiriyyenin, yağmurun îcâd ve teşekkülünde hîç bir te’siri olmadığı bedâheten görülecektir. Zîrâ, yağmurun o fezá-ı vâsiada durdurulması, yağmurun tabîatına zıddır. Yağmuru orada durduracak, bu mezkûr esbâbda hadsiz ilim, irâde ve kudret yoktur. Hem nihâyetsiz fâide ve maslahata medâr olan ve belli bir nizámla inzâl olunan bu hárika san‘atın îcâd ve teşekkülü, o basît, ádî, câmid

Lügat: küre-i arz, maslahat, semer(e), teşekkül, udre(t), atiyye, hadsiz, hikmet, mezkûr, fâide