değil, farklıdır. Meselâ; birisi acıyı severken, diğeri tatlıyı sever ve hâkezâ. Her bir mi‘denin isteği ayrı ayrıdır. İnsândan, hayvândan tut, her şeye lâyık rızkı veriliyor. Küre-i Arz gemisinde seyâhat eden yolcuların bütün bu ayrı ayrı isteklerinin hepsi, hîç biri unutulmadan ve aksatılmadan yerine getiriliyor. İşte, o geminin yolcularından biri olan denizin dibindeki balıklara bakıyoruz.

Bir Zât-ı Kerîm, hesâbsız balıkları yaratıp rızıklarını veriyor. En ádî malzemeden en mükemmel rızkı yapıyor. Meselâ; kumu balığa rızık yaptığı gibi, taşın içinde yaşayan bir canlının rızkının da ona münâsib olarak imdâdına yetiştirildiğini görüyoruz. -Ta‘bîri câiz ise- eline toprağı ve taşı alsa öyle hárika, güzel yemekler yapar ki, bütün akl-ı beşer toplansa, o yemekleri yapamaz. Taş ve toprak içinden çıkan nebâtât ve eşcâr gibi. Câmid ve basît maddelerden mürekkeb olan tohum ve çekirdeklerden en a‘lâ rızkı çıkarıp muhtâclara gönderiyor. Bütün akl-ı beşer, bu fiilin karşısında aczini i‘tirâf eder ve bu fiilin sáhibini “Elláhu Ekber” cümlesiyle i‘lâ eder. Elbette, böyle ikrâm etmek, Kerîm ismiyle müsemmâ bir Zât’a delâlet eder. Ancak, bu kereme mazhar olanların ömrü kısa olduğundan, bu fiil-i İlâhî burada tam ma‘nâsıyla icrâ edilmiyor. O hâlde, bi’z-zarûre bir diyâr-ı âher olacak ki, o kerem tam ma‘nâsıyla tahakkuk etsin. 

Hem meselâ; kışta erzâkı tükenmiş üç yüz bin çeşit mahlûka, bahâr faslında ádetâ her bir bahârı bir vagon hükmüne getirip rızıkları mükemmelen yetiştiriliyor. Her bir ağacı birer hûrî gibi süsleyip onların elleri hükmünde olan dalları vâsıtasıyla çeşit çeşit meyveler ikrâm ediliyor. Her bir ağaç, muhtelif erzâkı yüklenmiş bir tablacı hükmüne getirilip muhtâcların rızıkları önlerine konuluyor. Bütün hayvânî ve insânî yavrular, analarından doğarken hâzır buldukları mugaddî bir süt ile besleniyor.

Evet, o kerîm Zât, her bahâr mevsiminde her bir ağacı bir hûrî gibi yaparak, başına bir tâc koyup yaprak, çiçek ve meyvelerle o tâcı süslendiriyor. O ağacın her bir dalı, birer el gibidir ki, çeşitli meyveleri onlarla takdîm ediyor. Eskiden krallar ve paşaların misâfirleri geldiğinde, büyük tepsilere çeşitli yemekler konulup, hizmetçiler o tepsileri başları üzerine bırakarak o yemekleri getirip misâfirlere takdîm ederlerdi. Misâfirler de ceblerinden beş on kuruş çıkarıp o hizmetçiye bahşiş olarak verirlerdi. O hizmetçiye “tablacı” denirdi. Aynen bu misâl gibi, bütün ağaçlar da birer tablacı hükmündedir. Ama, nasıl bir tablacı? Aynen hûrî gibi süslenmiş, yaprak ve çiçeklerle tezyîn edilmiş birer tâc giymiş, başında

Lügat: küre-i arz, tahakkuk, elbette, mugaddî, bahşiş, gönder, hizmet, mevsim, simin