kokular, ahlâk-ı hasene, îmân ve táat ise Cennet’in nümûnesidir. Netîcede hepsi geldiği yere geri gidiyor. Demek, Cenâb-ı Hak, zıdları biribirine karıştırmış ismini “dünyâ” koymuştur. Bir gün gelecek, bu zıdlar biribirinden tamâmen ayrılacak, Cennet ve Cehennem súretinde tebârüz edecektir.

Kezâ, her gece uyumak, bir nev‘í ölümdür, Kıyâmet’in nümûnesidir. Her sabâh kalkmak, bir nev‘í diriliştir, haşrin nümûnesidir. Evet, her gece bir nev‘í ölürsün. Her sabâh dirilirsin. Akşâm geldi mi uyku basıyor. Ne yapsan gözün açılmıyor. Gündüzleyin maíşetin için çalışıyorsun. Gece bir nev‘í lütuf olsa da, aslı kahrdır. Ya‘nî, gece içinde lütuf varsa da, kahr esâstır. Gündüzün içinde kahr varsa da, lütuf esâstır. Bütün çalışmalar bir nev‘í hayâttır, bütün uykular bir nev‘í ölümdür. Bütün bunlar hem sende, hem álemde göz önünde cereyân ediyor. İnsân ayrı, álem ayrı düşünülemez. Hem insânın üzerinde zamânın te’siri var. İnsân zamâna bağlı olarak hareket edip işlerini tanzím eder. Meselâ, gece fazla yemek yediğin zamân -gece çalışsan bile- yine râhatsız eder. Ancak, sabâh veyâ gündüz yeyip içsen râhatsız etmez. Çünkü, gecede kabz hâleti, gündüzde bast hâleti hâkimdir.

Peki, bütün bu faáliyyetleri kim yapıyor? Bu álemde ve beden-i insânîde tekerrür eden bu haşir ve neşrin nümûnelerini kim yaratıyor? Elláh (cc). Her gün seni ve bu álemi öldürüp dirilten kim ise, kabre koyup bir daha dirilten ve haşri getiren de O’dur. İşte, Kur’ân, bu âyet-i kerîmede Kıyâmet ve haşrin nümûnesini, hem gecede, hem gündüzde, hem uykuda, hem çalışmakta isbât ediyor.

Üçüncüsü: Kur’ân kâinâttan bahsederken, şu evvelki iki güzel yüze bakan ve hizmet eden fünûn-i hakíkıyyeye de teşvîk eder.

İşte, bu âyet-i kerîme ma‘nen der ki: “Ey insân! Gece yatıyorsun, gündüz çalışıyorsun. Bunun üzerinde düşün, taşın! Uykunun ve gecenin nasıl meydâna geldiğini araştır, hakíkatini öğren.” Böylece, bu konuyla alâkalı fünûn ve ulûmu tahsíl etmeye teşvîk eder. Ya‘nî, gece ve gündüzün deverânını, uykunun nasıl meydâna geldiğini, dünyevî kazanç yollarını, çalışma usûllerini ve bununla alâkalı âlet ve edevâtı, Kitâb ve Sünnetin ölçüsü dâhılinde fennî bir üslûbla, dünyevî ilimler i‘tibâriyle öğrenmek lâzımdır. Zîrâ, Kur’ân, dünyânın bu üçüncü yüzüne de nev-ı beşeri teşvîk ediyor.[362] Bununla berâber, sâdece dünyâ için çalışan ve

Lügat: cehennem, tekerrür, cereyân, dünyevî, hareket, hizmet, sünnet