ve kışa benzeyen Kıyâmet ve berzah álemini; gündüze ve bahâra benzeyen haşri getiren de O’dur. Her gece insânı bir nev‘í öldürüp her sabâh bir nev‘í dirilten kim ise, Kıyâmet’i koparacak, haşri getirecek de O’dur. Hem gece ve gündüzü insâna müsahhar etmekle izzetini gösteren ve fıtrî kánûnlarla insânı ve álemi nizám altına alan bir Azîz-i Hakîm, haşri getirmemekle izzetini zillete, hikmetini abesiyyete kalb ettirmeyecektir. Bu dünyâda insâna bu kadar ihsân ve ikrâmda bulunan bir Zât-ı Kerîm, insânı i‘dâm-ı ebedîye mahkûm etmekle, muhabbetini adâvete inkılâb ettirmeyecektir. Demek, esmâ-i İlâhiyye bir taraftan tevhîdi ders verirken, diğer taraftan haşri de isbât eder. “Ma‘nâm haşirsiz olmaz” der. O hâlde, haşr-i cismânî haktır ve vukú‘ bulacaktır.

 Âyet-i kerîme haşri isbât ettikten sonra, insânın sáhibsiz ve başı boş olmadığını; nizám-ı álemin dışında kalamayacağını; bu kâinâtın nizámını böyle mükemmel bir súrette te’sîs eden bir Zât, mutlaka ve mutlaka insânın bütün ef‘ál, akvâl ve ahvâlini de teklîfî kánûnlarla nizám altına alacağını; onu mühmel bırakmayacağını; küçük-büyük, az-çok, hayr-şer her amelinden hesâba çekeceğini; netîcede ya mükâfât veyâ cezâ vereceğini bütün semâvî kitâblar ve onların mübelliğleri olan peygamberler vâsıtasıyla va‘d ve vaídde bulunmuştur. Mâdem va‘d etmiştir ve kâinâttaki âsârının şehâdetiyle va‘d ve vaídîni yerine getirecek kudret ve izzeti, ilim ve hikmeti de mevcûddur ve nihâyetsizdir; öyle ise, va‘d ve vaíd-i İlâhî tahakkuk edecektir. Bu va‘d ve vaíd-i İlâhînin tahakkuk etmemesi için hîç bir sebeb mevcûd değildir.

Bu âyet-i kerîmede insâna yapılan en büyük teklîf nedir? Geceye ve kışa bak, kahrı gör. Gündüze ve yaza bak, lütfu gör. İnsânın geceleyin uyumasına bak, kahrı gör. Gündüzleyin kalkıp çalışmasına bak, lütfu gör. Zamânın te’sîriyle zevâl ve firâka, mevt ve fenâya mahkûm olan nihâyetsiz mevcûdâta bak, kahrı gör. Kezâ, zamân şerîtine takılıp vücûd ve hayâta mazhar olan hadsiz mahlûkáta bak, lütfu gör, ibret al!

İkincisi: Kur’ân, kâinâtı âhiretin tarlası, Cennet ve Cehennem’in birer nümûnesi olarak gösterir, bununla haşri ve âhireti isbât eder.

Evet, şu kâinâttaki bütün mevcûdât, Cennet veyâ Cehennem’den gelmiş. Netîcede yine geldiği yere gitmektedir. Meselâ; geceler, kışlar, pis kokular, ahlâk-ı seyyie, küfür ve isyân Cehennem’in nümûnesidir. Gündüzler, yazlar, güzel

Lügat: peygamber, cehennem, muhabbet, tahakkuk, udre(t), hadsiz, hikmet, mahkûm, seyyie, zillet, âhiret, âhire