düzün kánûnunu kim vaz‘ etmişse, abdestin kánûnunu, namâzın kánûnunu, mîrâs hukúkunu, ticâret hukúkunu, nikâh hukúkunu, ahlâkí káideleri ve hâkezâ hukúkulláh ve hukúku’l-ibâdı da O vaz‘ etmiştir.

Hulâsa: Gece ve gündüzün kánûnu ile insânın yatma ve kalkma kánûnunu tekvînî olarak kim îcâd etmiş ise, ef‘ál-i insâniyyeyi tanzím edecek teklîfî kánûnları da O îcâd etmiştir. Bu tekvînî ve teklîfî kánûnlar bir mes’ûliyyeti netîce verir. Böyle bir mes’ûliyyet ise, elbette haşri iktizá eder. Demek, bütün mevcûdât-ı álemin tekvînî olarak kendilerine mahsús bir hesâbı olacağı gibi; Arz’ın halîfesi olan insânın da teklîfî olarak bir hesâbı olacaktır. Evet, insân, haşir meydânında huzúr-i İlâhîde bütün kâinât nâmına hesâba çekilecek. Hesâb netîcesinde ya taltíf edilecek, ya da tokat yiyecektir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Lem‘alar” adlı eserinde bu hakíkat şöyle dile getirilmiştir:

“Âyâ, bu insân zanneder mi ki, başı boş kalacak? Hâşâ!.. Belki, insân, ebede meb‘ústur ve saádet-i ebediyyeye ve şekávet-i dâimeye namzeddir. Küçük-büyük, az-çok her amelinden muhâsebe görecek. Ya taltíf veyâ tokat yiyecek.” [361]

ON ÜÇÜNCÜ ÜSLÛB: Kur’ân, dâimâ kâinâtı dört şekilde mütálea eder. Şöyle ki:

Birincisi: Kur’ân, kâinâta kâinât hesâbına değil, esmâ-i hüsnâ hesâbına bakar. O esmâ yoluyla tevhîd ve haşri ders verir.

İşte, bu âyet-i kerîmede ifâde edilen gece ve gündüzün münâvebeten biribirini ta‘kíb etmesi, “Mukallibü’l-Leyli ve’n-Nehâr” ismiyle müsemmâ bir Zât’ı gösterir. Hem mevsimlerin tebeddülü, “Musahhiru’ş-Şemsi ve’l-Kamer” ismiyle müsemmâ bir Zât’a delâlet eder. Hem insânın geceleyin bir nev‘í ölmesi, “Mümît” ismine; gündüzleyin uyanıp dirilmesi, “Muhyî” ismine işâret eder. Hem insânın gündüzleyin maíşetini te’mîn etmesi “Rahmân, Rezzâk, Kerîm, Muhsin” gibi esmâya şehâdet eder. Gece ve gündüzü insâna müsahhar etmesi “Azîz” ismini; gece ve gündüzde, uyku ve maíşette görünen nizám ve intizám “Hakîm” ismini tahattur ettirir. Ve hâkezâ, sâir esmâ bunlara kıyâs edilsin. Bütün bu esmâ ile müsemmâ olan bir Zât, elbette o esmânın muktezásı olan haşri getirecektir.

Evet, gece ve gündüzü çeviren, mevsimleri tebeddül ettiren kim ise, geceye 

Lügat: mukallib, tahattur, tebeddül, elbette, birinc, ediyye, kilece, mevsim, nikâh, şekil