O Zât-ı Gaybî’nin bu yedi sıfâtla berâber altı sıfât-ı selbiyye sáhibi olması da lâzımdır. Elláh (cc) uyursa, uyutabilir mi? Zamâna tâbi‘ ise, zamânı yaratabilir mi? Zamân ve zamâna bağlı olarak vücûda gelen mevcûdât, tebeddül ve tegayyüre ma‘rûzdur. O ise bundan münezzehtir. O, Vâcibü’l-Vücûd’dur, Bâkí’dir, Kadîm’dir, Vâhid’dir, Muhálefetün li’l-havâdistir, Kıyâmun bi-nefsihîdir, Hayy u Kayyûm’dur. Bir ânda uykuya dalarsa, álem fenâya gider.  لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ “Onu uyuklama ve uyku tutmaz” [360] âyet-i kerîmesi, takdîs-i İlâhîyi ifâde eder. Ya‘nî, o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, mevcûdât-ı áleme zıd olan sıfatlarla kendisini takdîs ediyor.

İşte, başta altı sıfât-ı selbiyye ve yedi sıfât-ı sübûtiyye olmak üzere sâir sıfatlarla bu işleri yapan Zât, Azîz ve Hakîm’dir. Azîz’dir; ya‘nî bu işleri yaratmaya, gece ve gündüzü çevirmeye, geceyi hâb-ı râhatınız için bir örtü, gündüzü maíşetiniz için bir ticâretgâh yapmaya kádirdir. Hakîm’dir; ya‘nî her şeye bir kánûn koymuş. O kánûn netîcesinde her şeyi san‘atlı ve fâideli yaratır. Hâşâ, abes iş yapmaz. Gece ve gündüzde, gece ve gündüzün münâvebeten geliş ve gidişinde, insânı yaratmasında, insânın gündüzleyin çalışıp geceleyin uyumasında ve sâir ef‘ál, akvâl ve ahvâlinde O’nun izzet ve hikmetinin âsârı görünüyor. Bütün bu fiilleri yaratan ve bununla nihâyetsiz kudret ve hikmetini gösteren bir Zât, elbette haşri getirecektir. Zîrâ, O Kadîr’dir, haşri getirmekten áciz değildir. Hakîm’dir, haşri getirmemekle abes iş yapmaz.

Peki, haşri niçin getirecek?  İnsânın muhâsebesi için. Çünkü, insânı bir damla meniden halk etti. Gece ve gündüzü, mevsimleri ve bunlarda yaratılan hadsiz mevcûdâtı insâna müsahhar etti. Gecede uyku vâsıtasıyla onun istirâhatını te’mîn etti. Gündüzleyin rızkını tedârik için ona zemîn hâzırladı. Hulâsa, kâinât fabrikasının çarklarını insân için çalıştırdı. Tekvînî kánûnlarla kâinâtın ve insân bedeninin nizám ve intizámını te’mîn eden o Azîz-i Hakîm, elbette insânı sáhibsiz ve başı boş bırakmayacak, ef‘ál-i ihtiyâriyyesini teklîfî kánûnlarla nizám ve intizám altına alacaktır. Bu maksad için semâvî kitâbları inzâl ve peygamberleri irsâl buyuracaktır. İnzal-i kütüb ve irsâl-i rusül ile de insânları mükellef tutacaktır.

Evet, álemde ve insân bedeninde bu tekvînî kánûnları, meselâ gece ve gün-

Lügat: peygamber, tebeddül, tegayyür, elbette, fabrika, udre(t), hadsiz, hikmet, mevsim, fâide, vâcib, vâhid