şükr”ünü bilir ve bilmelidir.

İşte, Kur’ân, insân-ı mü’mine böyle bir ders-i hakíkat verir. Böylece, cin ve inse, vazífelerinin “tefekkür ve şükür” olduğunu bildirir.

ON İKİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân’ın usûl ve üslûbundandır ki;  bir eseri nazara verir, o eserin arkasından fiili, fiilin arkasından fâili, fâilin arkasından yedi sıfât-ı sübûtiyyeyi, yedi sıfât-ı sübûtiyyenin arkasından altı sıfât-ı selbiyyeyi akla ihsâs ederek Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un hem vücûdunu, hem de vahdetini isbât eder. Daha sonra haşri, tevhîdin üzerine binâ eder. Kur’ân’ın asıl üslûbu ve mesleği budur. Başta sahâbe-i kirâm olmak üzere ehl-i tahkík, bu üslûb-i Kur’ânîyi çok kullanmıştır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”da bu üslûb çok zikredilmektedir.

İşte, bu âyet-i kerîmede ifâde edilen gecedeki uyku, gündüzde taleb edilen rızık, ayrıca gece ve gündüz birer eserdir. Bu eserler, elbette bir müessiri gösterir. Birisi var ki, gece ve gündüzü çevirir. Uykuyu ve çalışmayı bize ihsân eder. Bu eserler bir fiili gösterir. “Fiil fâilsiz olmaz” káidesine binâen, elbette bu fiillerin bir fâili vardır. Demek, “Mukallibü’l-Leyli ve’n-Nehâr” ismiyle müsemmâ bir fâil-i hakíkí var ki; gece ve gündüzü çevirir, gündüzleri bizi kesbe sevk edip, geceleri de uyku vâsıtasıyla bir nev‘í vefât ettirir. Evet, gece ve gündüzü çevirmek, geceyi hâb-ı râhatınız için bir örtü, gündüzü meydân-ı maíşet yapmak, rızkını ihzár edip insânı ona teşvîk etmek birer fiildir. “Risâle-i Nûr”un “Sözler” adlı eserinde bu fiil-i ınâyetten şöyle bahsedilmektedir:

“Hem gece ve gündüzü insâna müsahhar, ya‘nî hâb-ı râhatına geceyi örtü, gündüzü maíşetlerine ticâretgâh hükmünde teshír etmiştir.” [359]

Bu fiillerin arkasında bir fâil olduğu çok kolay bir şekilde anlaşılır. Bu eserleri yaratan, bu işleri çekip çeviren Zât’ın, elbette yedi sıfât sáhibi olması lâzımdır. “Hayât, ilim, sem‘, basar, irâde, kudret ve kelâm” gibi sıfatları hâiz olmayan, bu azím işleri yapamaz. Zîrâ, rızka muhtâc mahlûkátını görmeyen, onların sesini işitmeyen, ne istediklerini bilmeyen, onlarla konuşmayan, muhtâclar arasında tercîhini yapmayan, istekleri yerine getirme noktasında kudreti olmayan, husúsan hayâtı olmayan, nasıl bütün zî-hayâtın rızkını verebilir? Nasıl onları idâre edebilir? 

Lügat: mukallib, tefekkür, elbette, udre(t), binâen, vâcib, şekil