fakírdir. Bununla, gece ve gündüzün ve bütün mahlûkátın Hálık ve Mutasarrıf’ının, kuvvet ve gınâsını isbât ediyor. 

Hem âyet-i kerîmenin, مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ۜ  ya‘nî, “Geceleyin uyumanız, gündüzleyin de Elláh’ın fazlından maíşetinizi taleb etmeniz” bu kısmı ifâde eder ki: “Mâdem uyumanız ve maíşetinizi te’mîn etmeniz zamâna bağlı olarak vücûda gelmektedir. Öyle ise, bu gece ve gündüz döndükçe sizi yıpratır. Netîcede sizi ölüme mahkûm eder. O hâlde siz de gece ve gündüz gibi áciz ve fakírsiniz. Zîrâ, zevâl ve firâktan kendinizi kurtaramıyorsunuz.” 

İşte, bu âyet-i kerîme, gece ve gündüzün ve bunlarda vücûda gelen bütün mevcûdâtın acz ve fakrını nazara verip aklı başında olan insâna ma‘nen der ki: “Ey insân! Hem senin bütün ef‘ál ve harekâtın, hem de bütün kâinât bütün mevcûdâtıyla bu gece ve gündüz denilen zamân şerîtine takılarak o Zât-ı Akdes’in nazar-ı şuhûd ve işhâdına arz olunuyorsunuz. Şükür ve ubûdiyyet vazífenizi itmâm ettikten sonra, o Zât-ı Zü’l-Celâl, size merhameten ölüm yolu ile bu dâr-ı fenâdan daha güzel bir dâr-ı bekáya sevk etmektedir. Dikkat et! Aldanma. Sen ve bel bağladığın álem, acz ve fakr ile yoğrulmuşsunuz. Tefekkür ederek, kendi mâhiyyetini ve álemin zevâl ve fenâsını derk eyle. Tefekkür netîcesinde sende hâsıl olan şevk ile, bir Zât-ı Bâkí’yi ve O’nun ihzár ettiği bir dâr-ı bekáyı ara. O’nu îmân ve ubûdiyyet ile râzı et ki, ebedî zevâl ve firâktan kurtulasın.”

Hem bu âyet-i kerîme; gece ve gündüz, tekvînî olarak şükür vazífesini îfâ ettiği gibi; gece ve gündüz denilen zamânın hükmü altına giren insânların da teklîfî olarak şükür vazífelerini îfâ etmeleri gerektiğini onlara ihtár ediyor. Bu husústa gece ve gündüzden geri kalmamalarını onlara iş‘ár ediyor. Zîrâ, gece ve gündüz, kendileri için takdîr edilen kánûna itáat ederler.

Hem gece ve gündüz, tekvînî olarak, nihâyetsiz cemâl ve kemâl sáhibi bâkí bir Zât’a ve O’nun bâkí memleketi olan âhirete karşı bir şevk ve iştiyâk duyduğu gibi; gece ve gündüzün dönmesiyle yıpranan insânların da teklîfî olarak nihâyetsiz cemâl ve kemâl sáhibi bâkí bir Zât’a ve O’nun bâkí memleketi olan âhirete karşı bir şevk ve iştiyâk duymaları gerektiğini onlara ihtár ediyor.

Demek, gece-gündüz ve nev-ı beşer, tekvînen ve teklîfen “acz, fakr, şevk ve

Lügat: merhameten, memleket, merhamet, tefekkür, harekât, kurt(a), dikkat, mahkûm, âhiret, âhire