bir tek âyet, bu dört temel unsuru ihtivâ etmektedir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ 

âyet-i kerîmesiyle, uyku, rızık, gece ve gündüz birer eser olduğunu ifâde eder. Bu eserler, elbette bir müessiri gösterir. Veyâhúd bu eserler, “halk, irâde, îcâd” gibi ef‘ál-i İlâhiyyeyi; bunlar da “Hálık, Mürîd, Mûcid” gibi isimlerle müsemmâ bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetini isbât eder. Böylece, tevhîd esâsını ders verir.

Hem mezkûr ef‘ál ve âsâr ile Kendisini tanıttıran ve bu âsârın menfaat iplerini insânın eline veren, böylece onları sevdiğini bildiren nihâyetsiz cemâl ve kemâl sáhibi bir Zât, nev-ı beşeri başı boş bırakması mümkün müdür? Ebette, şu kâinâtı irâde-i ezeliyyesinden gelen tekvînî kánûnlarla nizám ve intizám altına alan bir Zât-ı Akdes, nev-ı beşeri de kelâm sıfatından gelen inzâl-i kütüb ile teklîf altına alacaktır. Bu ise, nübüvvet hakíkatidir.

Mâdem kitâbların inzâli ve peygamberlerin irsâli, ins ve cinni teklîf altına almak içindir. Öyle ise, ins ve cin táifeleri, adâlet ve ibâdet ile mükellef tutulacaklardır. Bu da, adâlet ve ibâdet esâslarını iktizá eder.

Hem mâdem nev-ı beşer, kuvve-i akliyye, kuvve-i gadabiyye ve kuvve-i şeheviyye noktasında fıtrî olarak serbest bırakıldığından, peygamberler vâsıtasıyla gelen evâmir ve nevâhî-yi İlâhiyyeye karşı her ferd-i insân edebini takınıp hadd-i vasat olan istikámeti muhâfaza edemez. Ekserîsi haddi aşıp, inkâr ve isyân ile mukábele eder. Ölüm ile her iki táife bu imtihân meydânından ayrılıp gider. Şâyet başka bir yerde bir dâr-ı mücâzât ve mükâfât olmazsa, bu hâl ve vaz‘ıyyette zulüm görülür. Şu kâinâtın sáhib ve mâliki ise, Ádil-i Mutlak olduğundan, böyle bir zulme rızá göstermez. O hâlde, adâlet-i İlâhiyyenin tahakkuk edeceği bir diyâr vardır. O da, dâr-ı âhirettir. Demek, haşir haktır.

 ONUNCU ÜSLÛB: Kur’ân’ın usûl ve üslûblarından biri de, san‘atta Sáni’ı, ni‘mette Mün‘ım’i isbât etmektir. Bu maksad için evvelâ âsârı serd eder. O âsâr içinde san‘at ve ni‘met cihetini nazara verir. Netîcede, san‘attan Sáni‘a, ni‘metten Mün‘ım’e intikál ettirir.

Lügat: peygamber, ezeliyye, nübüvvet, tahakkuk, akliyye, elbette, menfaat, serbest, übüvvet, mezkûr, âhiret, inkâr, âhire