âyet-i kerîmesiyle, uyku, gece ve gündüzün san‘atiyyet ve ni‘metiyyet cihetlerini nazara vermekle; bunların basît eserler olmadığını, gáyet kıymetdâr, ehemmiyyetli ve menfaatdâr eserler olduğunu ifâde etmekle; insânların nazarında ádî, basît ve ülfet peydâ etmiş olan perdeyi ortadan kaldırıyor.

Evet, uykunun hakíkati, ma‘nâ ve mâhiyyeti, bugüne kadar beşer tarafından anlaşılamamış ve hîç bir beşerî ilim uykunun nasıl meydâna geldiğini halledememiştir. Kezâ, gece ve gündüz, bir ip, bir şerîttir ki, bütün mevcûdât-ı álem ona takılıp zî-şuúrun enzárına arz ediliyor. Fenn-i beşeriyye ve terakkıyyât-ı medeniyye, bu “zamân” mefhûmunu da çözememiştir. O hâlde, bütün nev-ı beşeri, ma‘nâ ve mâhiyyetini anlamakta áciz bırakan mezkûr san‘at eserleri, nasıl ádî ve basît telakkí edilebilir? Öyle ise, hakíkí mü’min, şu álemde sergilenen pek san‘atlı âsâr-ı Rabbâniyyeye nazar-ı ibretle bakıp, onlarda tecellî eden esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeyi okumak súretiyle Hálık’ını râzı edendir. İşte, Kur’ân, bu ve benzeri âyâtıyla, nev-ı beşerden gafleti kaldırmak súretiyle onları uyandırıyor. Ádiyyât perdesi altındaki hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi onlara gösteriyor. Böylece, uyanık kalblilere feyzini ifâzá ediyor.

SEKİZİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân, mevcûdâta ma‘nâ-yı ismî ile değil, ma‘nâ-yı harfiyle bakar. Ya‘nî, onlardan nefisleri hesâbına değil, esmâ-i İlâhiyye hesâbına bahseder. Bütün mevcûdâtın esmâ-i İlâhiyyeye âyine olduğunu bildirir.

İşte, Kur’ân-ı Kerîm,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ 

âyet-i kerîmesinde uyku, gece ve gündüzün îcâdını nazara verir. Bu hárika âsârın îcâdında tecellî eden “Mûcid ve Kadîr” gibi isimlere nazarları çevirir. Esmâ-i İlâhiyyeye âyine olması hasebiyle o eserlerden bahseder. Evet, her şeyin kendine bakan ciheti bir ise, Hálık’ına bakan vecihleri bindir. Ya‘nî, her bir mevcûd kendini bir cihette ta‘rîf eder. Hálık’ını ise, bin bir isim ve sıfatıyla tavsíf eder.

DOKUZUNCU ÜSLÛB: Kur’ân’ın muhteviyyât bakımından dört temel unsuru vardır. Bunlar: Tevhîd, haşir, nübüvvet, adâlet ve ibâdettir. Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, devâmlı bu dört temel unsuru ders vermektedir. Her bir sûre, ba‘zan

Lügat: muhteviyyât, menfaatdâr, nübüvvet, deniyye, menfaat, übüvvet, atiyye, beşerî, hikmet, medeni, mezkûr