âyet-i kerîmesiyle, uyku, gece ve gündüzün birer eser olduğunu evvelâ beşerin enzárına arz eder. Daha sonra o âsâr üzerinde fenâ damgasını gösterir. Bununla kalbde dehşetli bir yara açar. Zîrâ, insân, istirâhatını te’mîn ettiği için uykuyu sever. Kezâ, râhat bir uykuyu te’mîne vesîle olduğu için, geceyi sever. Kezâ, onda maíşetini te’mîn ettiği için gündüzü de sever. Ancak insân, bu âsârın üzerinde fenâ damgasını görüp anladığı ânda, kalbinde derin bir yara meydâna gelir. Zîrâ, fıtrat-ı beşeriyye, kendisine menfaatı dokunan şeylerin zevâl ve fenâya mahkûm olmasını istemez, onların devâm-ı vücûdlarını şiddetle taleb eder. Fakat, insân-ı mü’min, biraz tefekkür etmek súretiyle bu imtihân dünyâsında acz ve fakrına binâen menfaatine verilen her ni‘metin bir ma‘nâsı olduğunu derk eder. Bu fânî mevcûdâtın, kalbindeki şiddetli muhabbete ve o kalbin alâkasına değmediğini anlar. Bu ma‘nâ ise, onlardaki güzellik ve menfaatın onların malı olmadığını, belki onlarda tecellî eden Zât-ı Akdes’in esmâ ve sıfâtına áid olduğunu bilmektir. “Mâdem esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye bâkídir. Öyleyse, o bâkí esmânın âyinesi olan bu fânî mevcûdât, mevt ve fenâya gitmiyor. Başka bir diyârda ebediyyen o âyinedârlıklarını devâm ettireceklerdir” diye i‘tikád eder. Böylece, o fânî mevcûdâtın zevâl ve fenâsından kaynaklanan kalbindeki yara tedâvî edilmiş olur. Çünkü, bu durumda o fânî âsâra bedel, bâkí bir Zât’ı bulmakla, kalbinde açılan bu dehşetli yara tedâvî edilmiş olur.

BEŞİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân’ın üslûbundandır ki; bir eseri nazara verir. O eserde bütün âsârı isbât eder. “Bu eser kimin ise, bütün eserler de O’nundur” der. Böylece, her bir eser, bütün âsârı kendi müessirinin eserleri olduğunu gösterir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ۜۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ 

âyet-i kerîmesiyle, uyku, gece ve gündüzün birer eser olduğunu nazara veriyor. Bu eserlerin her birinde bütün âsârı isbât eder. “Bu eserler kimin ise, bütün eserler de onundur” der. Meselâ; uyku kimin eseri ise, gece ve gündüz de onun eseridir. Zîrâ, uyku, o tezgâhta vücûda geliyor. Kezâ, gece ve gündüz kimin eseri ise; günler, aylar, mevsimler, seneler, asırlar, ömr-i beşer, edvâr-ı ömr-i álem de onun eseridir. Zîrâ, bunlar bir sâatin milleri gibi, biribirine bakar, biribirini netî- 

Lügat: ebediyyen, muhabbet, tefekkür, dehş(e), menfaat, binâen, dehşet, ediyye, mahkûm, mevsim, tezgâh, şiddet