ve isyâna da Cehennem’de zakkúm, [353] darî‘ [354], sadîd, [355] gassâk [356] ve hamîm [357] gibi yiyecek ve içecekleri ikrâm edecektir.

Üçüncüsü: Şu kâinâtın mevti mümkündür. Zîrâ, şu kâinâtta tekâmül kánûnu vardır. Bu kánûna tâbi‘ olanlar, kendilerini ölümün pençesinden kurtaramazlar. Mâdem insân, gece ve gündüzün dönmesiyle tekâmül ediyor, yatıp kalkmakla neşv ü nemâ buluyor. Tekâmül eden ve neşv ü nemâ bulan her mevcûdun bir ömr-i fıtrîsi bulunduğu gibi; insânın da bir ömr-i fıtrîsi vardır. Böyleleri ölümün elinden kendilerini kurtaramazlar. Álem-i asgar olan insân ölümün pençesinden kendisini kurtaramadığı gibi; elbette insân-ı ekber olan kâinât dahi ölümün pençesinden kendisini kurtaramaz. Zîrâ, o da tekâmül kánûnuna dâhıldir.

Dördüncüsü: Mevt-i dünyâ vukú‘ bulacaktır. Zîrâ, her insân geceleyin uyumakla bir nev‘í ölür. İnsânın bu ölümü, mevt-i dünyânın bir nümûnesidir ve ondan haber verir.

Beşincisi: Ölecek álemin yeniden dirilmesi mümkündür. Zîrâ, insânın her gece vefât edip her sabâh yeniden bir daha diriltilmesi, álemin vefâtından sonra diriltilmesinin mümkin olduğunun bir delîlidir.

Altıncısı: Bu álem ikinci def‘a tekrâr diriltilecektir. Zîrâ, insânı her sabâh bi’l-fiil ihyâ ve aynen iáde eden kim ise, bütün kâinâtı tekrâr ihyâ ve iáde edecek de O’dur.

Her gün Kıyâmet ve haşrin tekerrür eden nümûnelerini gören bir insân, elbette haşr-i ekberi inkâr edemez ve etmemelidir.

İşte, Kur’ân, bu âyetiyle haşr-i cismânîye terettüb eden mezkûr altı suâle muknî cevâb vermekle da‘vâsını böyle isbât ediyor.

Bu âyet-i kerîme de, daha önce geçen,

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ

Lügat: cehennem, tekerrür, terettüb, elbette, kurt(a), tekâmül, kündür, mezkûr, inkâr, sinin