kavim için bütün bunlar birer mu‘cizedir” der. Çünkü, gece ve gündüzde yatmaktan ve rızkı aramaktan, tevhîd ve haşre intikál etmek çok zor bir mes’eledir. Tabîata verilebilir. Bu hakíkatları anlamak için,  ilim ve tefekkür kâfî değildir. Semâ‘ da lâzımdır. Ya‘nî, bir kimse, bir mürşidden bu hakíkatları işitmek ve hikmetlerini öğrenmek súretiyle ancak tevhîd ve haşre ulaşabilir.

Âyet-i kerîmede geçen يَسْمَعُونَ kelimesinden murâd, sâdece maddî işitmek değildir. Belki, bu kelime ile kasd edilen, “tefehhüm, tedebbür, kabûl, ibret, basíret” ile berâber işitmektir. Hak­kı işitip tâbi‘ olmaktır. Mev‘ıze-yi haseneyi işitip, mûcibince amel etmektir. Kur’ân’ı işitip, onu tasdîk etmektir.

Bütün bu ma‘nâlar biribirine yakındır.

Uyuyan kimse en ziyâde kulak vâsıtasıyla uyanacağı gibi, taleb ve taharrîde bulunan kimselerin de ilk işleri etrâfı dinlemek, istihbârâttan istifâde etmek olacağı için, âyet-i kerîmenin sonunda  اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ buyrulmuştur. Hem gaflet uykusunda olanları uyandırmak konusunda en önemli cihâzâttan biri kulak olduğu için, bu âyet-i kerîmede يَسْمَعُونَ kelimesiyle nazarlar kulak ni‘metine çevrilmiştir. Hem Kur’ân-ı Kerîm’in pek çok âyet-i kerîmelerinde, hakkı kabûl etme noktasında kulağın ne kadar ehemmiyyetli olduğu; göz, kalb gibi diğer cihâzâta takdîm edilmesiyle işâret edilmiştir. [351]

KUR’ÂN, PEK ÇOK ÂYÂTIYLA ALTI SUÂLE CEVÂB VERMEKLE, HAŞRE ÎMÂN RÜKNÜNÜ İSBÂT EDER

 Kur’ân, bu álemin harâb olacağını ve ikinci def‘a tekrâr yeniden âhiret súretinde ta‘mîr edileceğini da‘vâ ediyor. Bu da‘vâya altı suâl terettüb eder. Haşir mes’elesi, ancak şu altı suâle cevâb vermekle isbât edilir.

Birincisi: Haşre muktazí var mıdır? Ya‘nî, bu álem neden harâb edilsin?

Lügat: tedebbür, tefehhüm, tefekkür, terettüb, birinc, hikmet, kelime, âhiret, dilir, istif, âhire