içinde yuvarlanmakta olan bir hayât, kıymetini ihsâs ediyor, ömrün ehemmiyyetini ve lezzetini bildiriyor. Meşakkatte ve musíbette dahi olsa, ömrün geçmesini istemiyor. ‘Aman Güneş batmadı, ya gece bitmedi’ diye sıkıntısından ‘Of! Of!’ etmiyor.

“Evet, gáyet zengin ve işsiz, istirâhat döşeğinde her şeyi mükemmel bir efendiden sor: ‘Ne hâldesin?’ Elbette, ‘Aman, vakit geçmiyor, gel bir şeş-beş oynayalım, veyâhúd vakti geçirmek için bir eğlence bulalım’ gibi müteellimâne sözleri ondan işiteceksin. Veyâhúd túl-i emelden gelen, ‘Bu şeyim eksik, keşki şu işi yapsaydım’ gibi şekvâları işiteceksin. Sen bir musíbetzede veyâ işçi ve meşakkatli bir hâlde olan bir fakírden sor: ‘Ne hâldesin?’ Aklı başında ise, diyecek ki: ‘Şükürler olsun Rabbime, iyiyim, çalışıyorum. Keşki çabuk Güneş gitmeseydi, bu işi de bitirseydim. Vakit çabuk geçiyor, ömür durmuyor gidiyor. Vâkıa zahmet çekiyorum, fakat bu da geçer, her şey böyle çabuk geçiyor’ diye, ma‘nen ömür ne kadar kıymetdâr olduğunu, geçmesindeki teessüfle bildiriyor. Demek, meşakkat ve çalışmakla, ömrün lezzetini ve hayâtın kıymetini anlıyor. İstirâhat ve sıhhat ise, ömrü acılaştırıyor ki, geçmesini arzû   ediyor.” [349]

“En bedbaht, en muztarib, en sıkıntılı; işsiz adamdır. Zîrâ, atálet, ademin birâderzâdesidir; sa‘y, vücûdun hayâtı ve hayâtın yakazasıdır.” [350]

Altıncısı: Âyet-i kerîmede geçen مِنْ فَضْلِه۪ ifâdesi işâret eder ki; şâyet Hálık-ı Semâvât ve Arz, insânın hayâtını devâm ettirebilmesi için, şu koca kâinâtı ona müsahhar etmeseydi; şu koca zemîni bir depo ve ambar hükmüne getirmeseydi; muhtelif geçim yollarını ta‘lîm etmeseydi; bütün bunlardan istifâde edecek maddî ve ma‘nevî cihâzâtı insâna ihsân etmeseydi; ve bu ni‘metlerin re’si ve reîsi hükmünde olan akıl ve sıhhat ni‘metini bahşetmeseydi; insân geçimini nasıl sağlayabilir ve hayâtını nasıl devâm ettirebilirdi? Bu hâl ve vaz‘ıyyet, doğrudan doğruya merhametli ve lütufkâr bir Rabb’in vücûb-i vücûd ve vahdetine delâlet etmez mi? 

Âyet-i kerîme, “Geceleyin uyumanız, gündüzleyin de Elláh’ın fazlından maíşetinizi taleb etmeniz veyâ gecede ve gündüzde sizin uyumanız ve bu iki zamânda sizin fazl-ı İlâhiden rızkınızı taleb etmeniz, Elláhu Teálâ’nın vücûb-i vücûd ve vahdetinin ve haşri getireceğinin delîllerindendir” ma‘nâsını ifâde ettikten sonra, اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ cümlesiyle fezleke eder. “İşiten bir

Lügat: merhamet, meşakkat, bedbaht, elbette, fezleke, teessüf, efendi, teelli, istif