tikár ile tazarru‘ ve ibâdet cihetinde hayvânâtın sultánı ve kumandânı hükmündedir.

“Demek, ey nefsim! Eğer hayât-ı dünyeviyyeyi gáye-i maksad yapsan ve ona dâim çalışsan, en ednâ bir serçe kuşunun bir neferi hükmünde olursun. Eğer hayât-ı uhreviyyeyi gáye-i maksad yapsan ve şu hayâtı dahi ona vesîle ve mezraa etsen ve ona göre çalışsan; o vakit hayvânâtın büyük bir kumandânı hükmünde ve şu dünyâda Cenâb-ı Hakk’ın nazlı ve niyâzdâr bir abdi, mükerrem ve muhterem bir misâfiri olursun.

“İşte, sana iki yol, istediğini intiháb edebilirsin. Hidâyet ve tevfîkı Erhamü’r-Râhimîn’den   iste...” [347]

Beşincisi: Hayât, çalışmak ile, gayret ile, bu husústa çekilen meşakkat ve sıkıntı ile tasaffî eder, kemâlini bulur, ma‘nâsını îfâ eder ve âhiretteki hayât-ı mes‘údâne-i bâkıyyeye bir ihzáriyye olur. Çalışmanın bu azím netîcesini bilen insânlar, atáleti bırakıp aşk ve şevkle sa‘y ederler ve bundan büyük bir lezzet alırlar. Çalışmayan, tenbel ve işsiz adamlar ise devâmlı hayâtlarından şikâyet ederler. Çalışmanın ve çalışabilmenin ne kadar büyük bir ni‘met olduğunu anlamak isteyenler, bunu işsiz ve güçsüz kalanlara sorsunlar. Kur’ân’ın ma‘nevî bir tefsîri olan “Risâle-i Nûr” eserlerinde bu mevzú‘ şöyle îzáh edilmektedir:

“İşsiz, tenbel, istirâhatla yaşayan ve râhat döşeğinde uzananlar, ekseriyyetle sa‘y eden, çalışanlardan daha ziyâde zahmet ve sıkıntı çeker. Çünkü, dâimâ işsizler, ömründen şikâyet eder; eğlence ile çabuk geçmesini ister. Sa‘y eden ve çalışan ise; şâkirdir, hamd eder, ömrün geçmesini istemez. 

اَلْمُسْتَرِيحُ الْعَاطِلُ شَاكٍ مِنْ عُمْرِهِ وَ السَّاعِىُ الْعَامِلُ شَاكِرٌ 

küllî düstûrdur. Hem o sır iledir ki: ‘Râhat, zahmette; zahmet, râhattadır’ cümlesi darb-ı mesel   olmuştur.”  [348]

“Hayât, dâimâ sıhhat ve âfiyette yeknesak gitse, nâkıs bir âyine olur. Belki, bir cihette adem ve yokluğu ve hîçliği ihsâs edip sıkıntı verir. Hayâtın kıymetini tenzîl

eder. Ömrün lezzetini sıkıntıya kalb eder. Çabuk vaktimi geçireceğim diye, sıkıntıdan ya sefâhete, ya eğlenceye atılır. Hapis müddeti gibi, kıymetdâr ömrüne adâvet edip, çabuk öldürüp geçirmek istiyor. Fakat, tahavvülde ve harekette ve ayrı ayrı tavırlar

Lügat: meşakkat, muhterem, tahavvül, yeknesak, hareket, seriyye, ekseri, seriyy, âhiret, küllî, âhire