olmakla berâber, Cezîretü’l-Arab’da vaktü’z-zuhr denilen şiddet-i harâret zamânında bir ta‘tíl-i eşgál, ádet-i kavmiyye ve muhîtiyye olduğundan, o Sünnet-i Seniyyeyi daha ziyâde kuvvetlendirmiştir. Bu uyku, hem ömrü, hem rızkı tezyîde medârdır. Çünkü, yarım sâat kaylûle, iki sâat gece uykusuna muádil gelir. Demek, ömrüne her gün bir buçuk sâat ilâve ediyor. Rızık için çalışmak müddetine, yine bir buçuk sâati ölümün kardeşi olan uykunun elinden kurtarıp yaşatıyor ve çalışmak zamânına  ilâve  ediyor.” [327]

Şübhesiz ki uyku, ölümün küçük kardeşidir. İnsândaki duygu, düşünce ve idrâk, uyku esnâsında giz­lenir. Uyuyan kimsede duygu, düşünce ve idrâk kalmaz. Dünyâdan el ayak çeker, bir süre istirâhat eder. Bu dinlenme esnâsında tıpkı ölüye benzer. Sonra uyandığında yeniden hayâta döner. Elláh’ın lütfunu aramaya başlar, rızkını te’mîn etmek için çalışır. Bu duygu, düşünce ve idrâk, uyku esnâsında nereye gidiyor ve uyandıktan sonra bütün bunlar nasıl oluyor da yine eskisi gibi sáhibine geri dönüyor? Doğrusu bütün bunlarda, Elláh’ın  vücûb-i vücûd ve vahdetine ve haşri getireceğine delâlet eden işâretler vardır. Ancak, bu işâretler, sözü işitip, sözün en güzeline tâbi‘ olan kimseler için bir manâ ifâde ederler.

 GECELEYİN UYUMAK MEVTE, GÜNDÜZLEYİN UYANIP TASARRUFTA BULUNMAK İSE BA‘SE (ÖLDÜKTEN SONRA CESED VE RÛH İLE BERÂBER DİRİLMEYE) DELÎLDİR

Bu âyet-i kerîmede, gece ve gündüzün vefâtı ve dirilişi, haşre nasıl delîl teşkîl ettiği asıl olarak ders verilmiyor, tebeí olarak nazara veriliyor. Çünkü, bu mes’ele, ilk iki makámda zikredilen âyet-i kerîmelerin ma‘nâsında mevcûddur. Bu âyet-i kerîmede ise, asıl olarak anlatılan hakíkat şudur ki: İnsân, geceleri ölür, gündüzleri dirilir. Ya‘nî, her gece uyumak bir ölüm, her sabâh uykudan kalkmak da bir diriliştir. Bunu yapan Zât, haşri de getirecektir. Çünkü, bu hâl, tek başına bir Kıyâmet ve haşirdir. Demek, bu âyette, gece ve gündüzdeki yatış ve kalkışın Kıyâmet ve haşre delîl ve mu‘cize olması anlatılıyor. Kim sizi her gece uyutup her sabâh kaldırıyorsa, haşir sabâhında sizi kabirlerinizden kaldırıp hesâbınızı da görecek O’dur.

Lügat: sünnet-i seniyye, tasarruf, kurt(a), seniyye, sünnet, şiddet