اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ cümlesinde geçen “işitmek”ten murâd, “tedebbür, tefehhüm, istibsár, i‘tibâr, idrâk etmek súretiyle işitmek” demektir. Yoksa, mücerred işitmek demek değildir.

ÂYET-İ KERÎMENİN TEFSÎRİ

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, “Altıncı Makám-ı Álî” olan “Makám-ı Inâyet”in tereşşüh ettiği bu âyet-i kerîmede, haşr-i cismânîyi isbât konusunda delîllerini serd etmeye devâm ediyor. Şimdi, “Altıncı Makám-ı Álî” olan ınâyet fiili ve Kerîm ismi, zarûret derecesinde haşr-i cismânîyi nasıl iktizá ettiğini, mezkûr âyet-i kerîmenin tefsîrini yapmak súretiyle isbât edeceğiz. Şöyle ki:

Bu âyet-i kerîme ifâde eder ki: “Tevhîdin ve haşrin delîllerinden ve mu‘cizelerinden birisi de, sizin gece ve gündüzde uyumanız ve bu iki zamânda Elláh’ın lütfundan nasíbinizi aramanızdır. Gerçekten bunda, işiten bir kavim için ibretler vardır.”

Bu âyet-i kerîme, nazmı i‘tibâriyle müşkil âyetlerden birisidir. Zîrâ, âyet-i kerîmede takdîm ve te’hír vardır. Bu takdîm ve te’hírin zikriyle bu müşkil halledilir. Bu da iki şekilde olur:

Birincisi: Takdîr-i kelâm şöyledir:

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ بِالنَّهَارِ

“Geceleyin uyumanız, gündüzleyin fazlından rızkınızı aramanız, O’nun vücûb-i vücûd ve vahdetinin ve haşri getireceğinin delîllerindendir.” Zîrâ, uyumak genelde geceleyin, çalışmak da gündüzleyin olur.

Yûnus Sûresi, 10:67, İsrâ Sûresi, 17:12, Furkán Sûresi, 25:47, Neml Sûresi, 27:86, Kasas Sûresi, 28:72-73, Gáfir Sûresi, 40:61, Nebe’ Sûresi, 78:10-11 gibi âyet-i kerîmeler de bu birinci ma‘nâyı te’yîd ve takviye etmektedir. Ya‘nî, Cenâb-ı Hak, nev-ı beşer için geceyi vakt-i istirâhat, gündü- 

Lügat: tedebbür, tefehhüm, takviye, birinc, mezkûr, dilir, şekil