Uykunun záhirî sebebi yemektir. Zîrâ, yemek, su ihtiyâcını doğurur. Su ise rehâvete sebebiyyet verir. Bu da, insânın uyumasını te’mîn eder. İşte, insânın gündüzleyin Cenâb-ı Hakk’ın fazlından rızkını taleb etmesi, bu yolda yorulup zahmet çekmesi ve elde ettiği rızkı yemesi, geceleyin istirâhat etmeye ve uyumaya zemîn hâzırlıyor. Bu cihette, âyet-i kerîmede geçen

 وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ بِاِلنَّهَارِ 

cümlesi, istirâhat ve uykunun dâísini beyân ediyor.

Cenâb-ı Hak, bu âyet-i kerîme ile der ki: “Ey insânlar! Elláhu Teálâ geceleri istirâhatiniz için, gündüzleri de lütfundan rızkınızı aramanız ve yeryüzünde gezip ihtiyâclarınızı karşılamanız için yaratmıştır. Bunlar, O’nun âyetlerindendir. Akıl sáhibleri için bunlarda ibretler vardır. Şâyet o Zât-ı Kerîm, bunlardan birisini yaratmasaydı, insânlar istirâhatlerini ve maíşetlerini nasıl te’mîn edeceklerdi? Gece ve gündüzü ve onlardaki uyku ile maíşeti, Elláh’tan başka kim var edebilirdi? Bunlarda da akıl sáhibleri için ibretler ve ders alınması gereken bir çok hikmetler vardır. Uyumak ve uyanmak bir nev‘í ölüp dirilmek gibidir. Uyku ölümü, uyanmak da tekrâr dirilmeyi hátırlatmaktadır. Bunların hepsi Elláh’ın irâdesiyle olmaktadır. Bu bakımdan, akıl sáhibleri ve düşünebilenler için bunlarda ibretler vardır.”

İkincisi: Takdîr-i kelâm şöyledir:

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ

Ya‘nî: “Gece ve gündüzde uyumanız ve gece ve gündüzde O’nun fazl u kereminden rızkınızı taleb etmeniz, O’nun vücûb-i vücûd ve vahdetinin ve haşri getireceğinin delîllerindendir.”

Cenâb-ı Hak, gece ve gündüzü çevirir. O, gece ve gündüzü çevirirken; siz gece de yatarsınız, gündüz de yatarsınız. Gece de çalışırsınız, gündüz de çalışırsınız. Gece ve gündüzde sizin uykunuzu yarat­ması ise, nefsânî kuvvelerinizin istirâhati ve tabií kuvvelerinizin kuvvet bulması içindir. Böylece, bu iki vakitte maíşetinizi arayıp elde etmeniz sağlanmış olur. Eğer Elláh tarafından insâna gece ve gündüz uyku imkânı verilmeseydi; insân, gündüz işini ve gayretini devâm ettirme imkâ­nı bulamazdı. Öyle ise, lütuf ve kudretiyle insâna uyku vâsıtasıyla is­tirâhat imkânı veren Elláh’a hadsiz hamd ü senâlar olsun.