sikke-i tevhîdi gösterdik. Kur’ân-ı Hakîm şu nev‘í âyâtla, yıldızlardan ve semâvâttan tutup, tâ zerrelere kadar şirki tard eder. Şöyle işâret eder ve ma‘nen der:

“Semâvât ve Arz’ı böyle muntazam halk eden bir Kadîr-i Mutlak’ın, elbette devâir-i masnûátından olan manzúme-i şemsiyye bi’l-bedâhe onun kabza-i tasarrufundadır. Mâdem o Kadîr-i Mutlak, şemsi seyyârâtıyla kabza-i tasarrufunda tutuyor ve tanzím ve teshír ve tedvîr ediyor; elbette o manzúme-i şemsiyyenin bir cüz’ü ve şems ile bağlanan küre-i Arz dahi kabza-i tasarrufunda ve tedbîr ve tedvîrindedir. 

"Mâdem küre-i Arz, kabza-i tasarrufunda ve tedbîr ve tedvîrindedir; bi’l-bedâhe Arz’ın yüzünde yazılan ve îcâd edilen ve yerin meyveleri ve gáyâtı hükmünde olan masnûát dahi, O’nun kabza-i rubûbiyyetinde ve terbiyesindedir. 

"Mâdem bütün zemînin yüzüne serilen ve serpilen ve yüzünü yaldızlayan ve zînetlendiren ve her zamân tâzelenen, gelip giden ve zemîn onlarla dolup boşalan umûm masnûát, kabza-i kudret ve ilmindedir ve adl ü hikmetinin mîzânıyla ölçülüp ve tanzím edilir. 

"Mâdem bütün envâ‘, O’nun kabza-i kudretindedir. Elbette, o envâın muntazam ve mükemmel ferdleri ve álemin küçük misâl-i musaggarları ve envâ-ı kâinâtın bilançoları ve kitâb-ı álemin küçücük fihristeleri hükmünde olan cüz’î ferdleri, bi’l-bedâhe O’nun kabza-i rubûbiyyetinde ve îcâdındadır ve tedvîr ve terbiyesindedir. 

"Mâdem her bir zî-hayât, kabza-i tedbîr ve terbiyesindedir. Elbette, o zî-hayâtın vücûdunu teşkîl eden hüceyrât ve küreyvât ve a‘zá ve a‘sáb; bi’l-bedâhe O’nun kabza-i ilim ve kudretindedir. 

"Mâdem her bir hüceyre ve kandaki her bir küreyvât, O’nun taht-ı emrindedir ve dâire-i tasarrufundadır ve O’nun kánûnuyla hareket ederler; elbette bütün bunların madde-i esâsiyyesi ve bütün onlardaki nakş-ı san‘ata ve nesc-i nakşa mekikler ve yaylar hükmünde olan zerrât dahi bi’z-zarûre O’nun kabza-i kudretinde ve dâire-i ilmindedir ve O’nun emriyle, izniyle, kuvvetiyle muntazam harekât yapar, mükemmel vezáif görürler. 

"Mâdem her bir zerrenin hareketi ve vazífe görmesi O’nun kánûnuyla, izniyle, emriyledir; elbette teşehhusát-ı vechiyye ve herkesin yüzünde herkesten onu temyîz edecek birer alâmet-i fârika bulunması ve sîmâlar gibi seslerde, dillerde ayrı ayrı farklar bulunması, bi’l-bedâhe O’nun ilim ve hikmetiyledir. İşte, şu silsileye mebde’ ve müntehâyı zikrederek işâret eden şu âyete bak:

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ 

Lügat: alâmet-i fârika, küre-i arz, muntazam, tasarruf, bilanço, elbette, hareket, harekât, hüceyre, silsile, terbiye, udre(t), alâmet, fihris, hikmet, silsil, dilir