Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ

âyet-i kerîmesinin tefsîri sadedinde; “32. Söz”ün “Birinci ve İkinci Mevkıf”larında bu tevhîd-i ulûhiyyeti îzáh ve isbât etmiştir. “Birinci Mevkıf”da zerreden tâ semâvâta kadar, ya‘nî en küçük dâireden tâ en geniş dâireye kadar her şeyde görünen tevhîd-i ulûhiyyeti îzáh ve isbât etmiştir. “İkinci Mevkıf”da ise semâvâttan tâ zerreye kadar, ya‘nî en geniş dâireden tâ en küçük dâireye kadar her şeyde bu tevhîd-i ulûhiyyeti îzáh ve isbât etmiş, şirkin bütün envâını tard etmiştir. Bütün bu dâireler iç içedir, biri birisiz olmuyor. Bir şeye sáhib çıkan, hepsine sáhib çıkması lâzım gelir. Meselâ; bir zerreye sáhib çıkan, koca kâinâta sáhib çıkması lâzım gelir.

“32. Söz”de tevhîd-i rubûbiyyetten ziyâde tevhîd-i ulûhiyyet, ya‘nî Elláh’ın zâtında şerîki olmadığı îzáh ve isbât edilmektedir. Bu makámda, “Elláh’ın ulûhiyyet sıfatının şerîki yoktur” cümlesinin ma‘nâsı; ya‘nî, “Zât’ının şerîki yoktur” demektir. Zât’ında şerîki olmadığını ifâde eder ve bu cihetteki şirki reddeder. Elláh’ın ulûhiyyetinde şerîki olmadığının delîli ise, nizám-ı álemdir ve mevcûdâtın bu nizáma riáyet etmesiyle ulûhiyyet dâiresine karşı ubûdiyyetlerini izhâr etmeleridir.

Cenâb-ı Hak, bu âyet-i kerîmede, evvelâ âfâkí dâirenin en büyüğünden başlayarak enfüsî dâirenin en küçüğüne kadar her şeyde hadsiz delâil-i tevhîdi nazara veriyor. Şöyle ki:

Semâvât ve Arz’ı böyle muntazam halk eden ve idâre ve tedbîrini gören bir Zât, elbette semâvât dâiresi içinde bulunan hadsiz ecrâm-ı semâviyye, bâ-husús manzúme-i şemsiyyeyi de bi’z-zât kabza-i tasarrufunda tutmuştur.

Güneş’i, seyyârâtıyla berâber bi’z-zât kabza-i tasarrufunda tutan ve onları nizám ve mîzân ile döndüren, emrine müsahhar eden bir Zât; elbette o manzúme-i şemsiyyeye bağlı olan küre-i Arz’ı ve küre-i Arz’ın peyki olan Kamer’i dahi kabza-i tasarrufunda tutmuştur.

Küre-i Arz’ı kabza-i tasarrufunda tutan ve onu tedbîr ve idâre eden bir Zât, elbette  küre-i Arz üzerinde bulunan anâsır, maádin, nebâtât ve hayvânât táifelerini de kabza-i tasarrufunda tutmuştur. Nizám ve intizámla onların idâre ve

Lügat: küre-i arz, muntazam, tasarruf, elbette, birinc, enfüsî, hadsiz, sinin