álem ise, o nizáma tâbi‘ olmakla, ulûhiyyet makámına karşı ubûdiyyetlerini izhâr ederler. İşte, Cenâb-ı Hakk’ın bu ulûhiyyet sıfatının makámı, haşri iktizá eder.

Bu âyet-i kerîme, nizám ve mîzân-ı álemle tevhîd-i ulûhiyyeti isbât eder. Ya‘nî, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ının birliğini ve şerîki olmadığını ifâde eder. Buna, kelâm ilminde, “delîl-i temânu‘” denir. Bu delîl, istikláliyyet ve ulûhiyyetin zâtî bir hássası ve zarûrî bir lâzımı olduğunu ve şirkin butlânını isbât eder. Şâyet eşyânın yaratılışı müteaddid ellere ve esbâba verilse, álemdeki nizám ve intizám bozulur. Demek, álemdeki nizám ve intizám, Zât-ı İlâhî’nin şerîki olmadığını gösterir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr” eserlerinde bu delîl şöyle ifâde edilmiştir:

“Kur’ân-ı Kerîm, Sáni‘ın vahdetine dâir delîllerden hîç bir şey terk etmemiştir. Bi’l-hássa, ‘Arz ve semâda Elláh’tan başka ilâhlar olmuş olsa idiler, şu görünen intizám fesâda uğrardı’ ma‘nâsında olan لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَاۚ âyetinin tazammun ettiği bürhânü’t-temânu‘, Sáni‘ın vâhid ve müstakil olduğuna kâfi bir delîldir. Ve istiklâliyyet, ulûhiyyetin zâtî bir hássası ve zarûrî bir lâzımı olduğuna nûrlu bir bürhândır.” [306]

“Evet, istiklâl, ulûhiyyetin hássa-i Zâtiyyesidir ve lâzıme-i zarûriyyesidir.” [307]

Bu âyet-i kerîme, hılkat-i kâinât silsilesinin iki ucunu gösterip, aradaki mahlûkátı akla havâle ediyor.  Şöyle ki:

Hılkat-i semâvât ve Arz’dan bahsetmekle; semâ álemindeki hadsiz ecrâm-ı semâviyyeyi, manzúme-i şemsiyyeyi, manzúme-i şemsiyyeye bağlı olan seyyârâtı, bâ-husús  küre-i Arz’ı, cevv-i havâyı, cevv-i havâdaki kar, yağmur, dolu, ra‘d ve berk gibi mahlûkátı, küre-i Arz üzerindeki anâsır, maádin, nebâtât ve hayvânât táifelerini, bâ-husús insânları, husúsan her bir insânın vücûdunu teşkîl eden a‘zá, a‘sáb, küreyvât, hüceyrât ve zerrâtı, her bir insânın dilinin, ya‘nî lügatının, şîvesinin ve ses tonunun ayrı ayrı olmasını, kezâ renginin farklı oluşunu, her birisine onu diğerinden temyîz ve tefrîk edecek bir teşehhusát-ı vechiyye verildiğini ihtár ediyor ve onlardaki nizám ve intizámı nazara veriyor. Böylece, âfâk ve enfüste tezáhür eden hadsiz delîllerle tevhîd-i İlâhîyi isbât ediyor.

Lügat: küre-i arz, istiklâl, tazammun, silsile, hadsiz, rengin, silsil, teaddi, âliyye, sinin, vâhid