Arz’ın hılkatindeki esrâr içinde matvî olduğuna îmâ etmek içindir.   

Mâdem bu âyet-i kerîmede esâs maksad, dillerin ve renklerin ihtilâfıdır. Bu ihtilâf ise, hukúkun muhâfaza ve müdâfaası içindir. Öyle ise, haşir ve neşir haktır ve vukúu kat‘ídir. Zîrâ, bu dâr-ı imtihânda hukúkun muhâfaza ve müdâfaası, başka bir diyârda muhâsebe ve muhâkeme içindir. Yoksa, bu kadar hadsiz zabt u rabt fiili abes olacaktır. Demek, âhiret álemi vardır. Bütün insânlar, hesâb için oraya sevk edilmektedir. 

BEŞİNCİ MAKÁM-I ÁLÎ OLAN MAKÁM-I ULÛHİYYET’İN ÎZÁHI

Cenâb-ı Hakk’ın ulûhiyyetinin yüksek makámından tevhîde ve haşre gidecek bir yol vardır. Mâdem Elláh, ulûhiyyet sáhibidir. Ya‘nî, Zât’ında birdir. Zât’ının şerîki yoktur. Öyle ise, haşr-i cismânî haktır. Zîrâ, ulûhiyyet-i İlâhiyye, lüzûm derecesinde âhireti iktizá ve vücûb derecesinde bâkí bir álemi istilzâm ve zarûret derecesinde mükâfât ve mücâzât için haşir ve neşri ister. Ulûhiyyet-i İlâhiyyeyi kabûl eden bir insân, zarûreten “Haşir vardır” deyip îmân edecektir.

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

“Gökleri ve yeri halk etmesi ve lisânlarınızın ve renklerinizin muhtelif olması, Elláhu Teálâ’nın vücûb-i vücûd ve vahdetinin ve haşri getireceğinin delîllerindendir. İşte, semâvât ve Arz’ın hılkatinde ve dillerinizin ve renklerinizin ayrı ayrı oluşunda erbâb-ı ilim için tevhîd ve haşre de­lâlet eden pek çok alâmetler vardır” [305] âyet-i kerîmesi, bu makámı ifâde eder.

Bu beşinci makámda bahsi geçen “ulûhiyyet” ta‘bîrinden maksad, álemşümûl olan tevhîdin, ya‘nî âfâkí ve enfüsî dâirelerde tezáhür eden tevhîdin mertebesidir ki, nizám-ı álem bunun delîlidir. Semâvât ve Arz’ın yaratılışından tâ nev-ı beşerin dillerinin ve renklerinin ihtilâfına kadar veyâhúd nev-ı beşerin dillerinin ve renklerinin ayrı ayrı olmasından tâ semâvât ve Arz’ın yaratılmasına kadar, kısaca âfâktan enfüse, enfüsten âfâka kadar bütün dâirelerde tevhîd-i İlâhî a‘zamî bir súrette tezáhür etmektedir. Tevhîd-i İlâhînin delîli, nizám-ı álemdir. Mevcûdât-ı

Lügat: zabt u rabt, mertebe, alâmet, enfüsî, hadsiz, âhiret, âhire