ON DOKUZUNCU ÜSLÛB: Kur’ân, mevcûdâta ma‘nâ-yı ismî ile değil, ma‘nâ-yı harfîyle bakar. Ya‘nî, onlardan nefisleri hesâbına değil, esmâ-i İlâhiyye hesâbına bahseder. Bütün mevcûdâtın esmâ-i İlâhiyyeye âyine olduğunu bildirir.

İşte, Kur’ân-ı Kerîm,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

âyet-i kerîmesinde semâvât ve Arz’ın, diller ve renklerin hılkatini nazara verir. Bu hárika âsârın hılkatinde tecellî eden Hálık ve Mürîd gibi isimlere nazarları çevirir, esmâ-i İlâhiyyeye âyine olması hasebiyle onlardan bahseder. Esmâ biribirisiz olmadığı için, diğer esmânın da tebeí olarak bu mevcûdâtta tecellî ettiğini insâna düşündürür. Evet, her şeyin kendine bakan ciheti bir ise, Hálık’ına bakan vecihleri bindir. Ya‘nî, her mevcûd, kendini bir cihette ta‘rîf eder. Hálık’ını ise, bin bir isim ve sıfatıyla tavsíf eder.

Hem Kur’ân, bu âyet-i kerîmede geçen اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ fezlekesiyle, ehl-i îmâna, semâvât ve Arz’ın, diller ve renklerin hılkatini düşünüp bu âsâr üzerinde tecellî eden esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye hesâbına onlara bakmalarını, ya‘nî ma‘nâ-yı harfî ile mevcûdât-ı áleme nazar edip tefekkür etmelerini emreder.

ÂYET-İ KERÎMEDEN ÇIKARILAN BA‘ZI NÜKTELER

BİRİNCİ NÜKTE: Arz’ın hılkati, semâvâtın hılkatinden evvel olmasına rağmen, âyet-i kerîmede semâvâtın halkı, Arz’ın halkına takdîm edilmiştir. Bunda şöyle bir işâret vardır: Semâ, erkek gibidir. Arz ise, dişi gibidir. Erkeğin menisine benzeyen yağmur semâdan iner. Yer ise, mevâlid-i selâse denilen maádin, nebâtât ve hayvânâtı doğurur. 

İKİNCİ NÜKTE: Bu âyet-i kerîmede esâs maksad, ihtilâf-ı elsine ve elvânda tezáhür eden delâil-i vücûb ve vahdettir. Halk-ı semâvât ve Arz’ın, ihtilâf-ı elsine ve elvâna takdîm edilmesi ise, ona bir hâzırlık ve esbâb-ı ihtilâfın, semâvât ve