Hem “âfâk” denilen semâvât ve Arz sahîfeleri üzerinde, “enfüs” denilen diller ve renkler üzerinde âyât-ı tekvîniyye-i İlâhiyyeyi tefekkür edip îmân ve ubûdiyyet ile mukábele eden ve etmeyen insânların nazar-ı şerîatte bir tutulamayacağı; ind-i İlâhîde birisinin mükâfâta lâyık, diğerinin ise cezâya müstahak olacağı hakíkati ise, bir mahall-i mükâfât ve cezâ olan dâr-ı âhireti iktizá eder. Bu ise, haşir hakíkatini isbât eder.

Tevhîd ve haşir esâslarını vahiy vâsıtasıyla cin ve inse ders veren ise, ancak peygamberlerdir. Bu ise, nübüvvet hakíkatidir. Zîrâ, her bir âyet-i Kur’âniyye, nübüvvetin delîlidir. Çünkü, vahiy, ancak peygamber olan zâta gönderilir.

Mâdem kitâbların inzâli ve peygamberlerin irsâli, ins ve cinni teklîf altına almak içindir. Öyle ise, ins ve cin táifeleri, adâlet ve ibâdet ile mükellef tutulacaklardır. Bu da, adâlet ve ibâdet esâslarını iktizá eder.

Hem Kur’ân, bu âyet-i kerîmede geçen اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ fezlekesiyle, ulemâ-yı İslâma; ma‘nâ, maksad ve hedef i‘tibâriyle bütün Kur’ân’ın muhteviyyâtı dört esâs üzere binâ edildiği, “fıkh-ı ekber” denilen akáid ve “fıkh-ı asğar” denilen ibâdât, muámelât ve ukúbât konularının bu dört esâsta toplandığı, bu esâsâtın -bu âyette görüldüğü üzere- ba‘zan bir tek âyette ictimâ‘ ettiği, Kur’ân’ı tefsîr ederken bu esâsâtı nazara almaları gerektiği husúsları üzerinde düşünüp ders almalarını emreder; böylece onları hakíkí ilme irşâd eder.     

ON BİRİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, vücûb-i vücûd ve vahdet-i İlâhiyyeyi isbât ederken, pek çok aklî delîl serd eder. Bunlar; “ihtirâ‘, imkân ve hudûs” gibi delîllerdir.

İşte,

 وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

âyet-i kerîmesinde zikredilen semâvât, Arz, muhtelif diller ve renklerin yoktan var edilmeleri, “delîl-i ihtirâ‘”dır. Ya‘nî, semâvât, Arz, insânların dilleri ve renklerinin yoktan yaratılışı, bir Hálık’ın vücûb-i vücûd ve vahdetini isbât eder. 

Lügat: muhteviyyât, peygamber, nübüvvet, tefekkür, fezleke, übüvvet, gönder, âhiret, imkân, sinin, âhire