Hem semâvât, Arz, insânların dilleri ve renklerinin yaratılışında “delîl-i imkân” mevcûddur. Zîrâ, bu eserler, mümkinü’l-vücûddur. Ya‘nî, tesâviyyü’t-tarafeyndir. Ya‘nî, bunların vücûda gelmesi ile vücûda gelmemesi arasında bir zarûret yoktur. O hâlde, bu mahlûkátın varlığını yokluğuna tercîh etmek için bir irâde, bir sebeb lâzımdır. Bu ise, bir Mürîd ve Müsebbib’i ister. Bu Mürîd ve Müsebbib’in vücûdu ise, mümkin değil, vâcib olması lâzımdır. O da, Vâcibü’l-Vücûd olan Elláh (cc)’dur. Zîrâ, Elláh, mümkin olan kâinâtın cinsinden olamaz.

Hem bu âyet-i kerîmede “hudûs delîli” de mevcûddur. Zîrâ, semâvât, Arz, insânların lügatları ve renkleri hâdis idi. Ya‘nî, önceden yoktu. Her hâdisin ise, bir muhdisi vardır. O da Elláh’tır. Mâdem semâvât, Arz, elsine ve elvân hâdistir. Elbette, onların da bir muhdisi vardır. O da, Kadîm olan Elláh’tır. 

Bu âyet-i kerîmede “delîl-i ınâyet” pek záhir görünmüyor.

Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri, eserlerinin muhtelif yerlerinde vücûb-i vücûd ve tevhîdin isbâtı husúsunda ehl-i kelâm ulemâsının delîllerine de yer vermiştir. Ehl-i kelâm ulemâsının mesleğince de, tevhîd isbât edildikten sonra, haşrin isbâtına gidilmiştir. Şöyle ki: Mâdem ihtirâ‘, imkân ve hudûs delîlleriyle tevhîd-i İlâhî isbât edildi. Hem mâdem bu álem, zevâl ve fenâya mahkûm bir vaz‘ıyyette halk edilmiştir. Öyleyse, netîcede bütün bu álem boşuna mı yaratıldı? Elbette hayır. Hem mâdem ileride gelecek âyet-i kerîmede, وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟ cümlesiyle mes’ele fezleke edilmiştir. Öyle ise, Azîz ve Hakîm isimleriyle müsemmâ olan bir Zât-ı Akdes, haşr-i cismânîyi getirecektir. Zîrâ, her bir ism-i İlâhî haşri iktizá eder. Mâdem bu álem, insân için yaratılmıştır. Hem mâdem álemde abes iş yoktur. Öyleyse, insân, bütün álem nâmına Elláh’a karşı mes’ûldür. Bu mes’ûliyyet ve mükellefiyyetinden dolayı hesâba çekilecektir.  

Hem Kur’ân, bu âyet-i kerîmede geçen اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ fezlekesiyle,  ulemâ-i muhakkıkín ve ulemâ-i ilm-i kelâma, delâil-i tevhîdi bulma noktasında bu âyetten ihtirâ‘, imkân ve hudûs gibi delîlleri istihrâc etmelerini, bu delîllerle vücûb-i vücûd ve tevhîdi bul-

Lügat: ehl-i kelâm, tarafeyn, elbette, fezleke, elsine, kilece, mahkûm, muhdis, hâdis, imkân, vâcib