olduğu hakíkatini isbât etmek súretiyle şirkin bütün envâını reddeder. Tevhîd sâyesinde mü’mine huzúr-i támmı kazandırır.

Hem Kur’ân, bu âyet-i kerîmede geçen اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ fezlekesiyle, hakíkata geçmiş, ya‘nî dâire-i esmâ ve sıfâtı keşfetmiş ehl-i hakíkata ma‘nen der ki: “Şu âsâr-ı İlâhiyyeyi tedkík ederek tefekkür edin. Zîrâ, tefekkür ve tedebbür, siz ehl-i hakíkatın mesleğidir. Bu tefekkür netîcesinde zerreden Arş’a kadar bütün âsâr-ı Rabbâniyyenin biribirine bağlı olduğunu; onları biribirine rabteden ma‘nevî bağın, esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye olduğunu; bütün mevcûdât-ı álemin bir tek elden çıktığını; dolayısiyle bir tek esere sáhib çıkan, bütün âsâra da sáhib çıkmak zorunda olduğunu; böylece zerreden Arş’a kadar álemin hîç bir yerinde şirke mahal olmadığını kalb gözüyle müşâhede edeceksiniz.”   

Demek, her bir eser, bütün âsârı kendi müessirinin eserleri olduğunu gösterir.

DOKUZUNCU ÜSLÛB: Kur’ân’ın diğer bir tefsîr üslûbu da budur ki; Kur’ân ba‘zan küllî dâirelerdeki tasarrufât-ı Rabbâniyyeyi zikreder. Sonra o küllî dâirelerdeki kesret içinde aklı boğmamak için hemen ardından cüz’iyyâtı söyler. O cüz’iyyâtın da cüz’î ahvâlinden bahseder. Çünkü, cemâl-i bâ-kemâl-i İlâhî, o cüz’iyyâtın cüz’î ahvâlinde temerküz eder.

İşte, Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ âyet-i kerîmesinde geçen خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ifâdesiyle, semâvât ve Arz sahîfelerinde görünen küllî tasarrufât-ı İlâhiyyeyi ve faáliyyet-i Rabbâniyyeyi gösterdikten sonra; aklı o küllî dâirede boğmamak için وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ ifâdesiyle de, o küllî dâire içindeki cüz’iyyât hükmünde olan insânların dillerinin ve renklerinin ayrı ayrı oluşuna nazarları çevirir. Zîrâ, insân, tevhîdin delâiline cüz’iyyât üzerinde daha râhat intikál eder ve cemâl-i bâ-kemâl-i İlâhî, cüz’iyyât üzerinde daha fazla tezáhür eder. Çünkü,

Lügat: tasarrufât, ehl-i hak, tasarruf, tedebbür, tefekkür, temerküz, fezleke, küllî