ulûm-i bâtınayı da tahsíl eden muhakkıkín-i ulemâya; mezkûr âsâr ve ni‘met-i Rabbâniyye üzerinde inceden inceye tedkíkát yapmak súretiyle onlarda görünen fenâ damgasını hissedip, ma‘nâ-yı ismiyle hîç bir mahlûkun muhabbet ve alâka-i kalbe değmediğini, kalbdeki nihâyetsiz muhabbet kábiliyyetinin bu fânî mevcûdât için verilmediğini, belki onlarda tecellî eden esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye için verildiğini, dolayısıyla o esmâ ve sıfâtı aşk derecesinde sevmelerini, böylece cemâl-i bâ-kemâl-i İlâhîye karşı kalblerinde hadsiz bir muhabbet beslemeleri gerektiğini ta‘lîm eder.

 SEKİZİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân’ın üslûbundandır ki; bir eseri nazara verir. O eserde bütün âsârı isbât eder. “Bu eser kimin ise, bütün eserler de O’nundur” der. Böylece, her bir eser, bütün âsârı kendi müessirinin eserleri olduğunu gösterir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

âyet-i kerîmesiyle, semâvât ve Arz, diller ve renkler birer eser olduğunu nazara veriyor. Kezâ, semâvât ve Arz, azím birer eser olduğu gibi; onlarda mevcûd olan her bir mahlûk da ayrı ayrı eserlerdir. Bu âyette geçen dil ve renk eserlerini misâl olarak zikredeceğiz. Şöyle ki:

Kim dilleri ve renkleri muhtelif olarak yaratmış ise, nev-ı beşeri de o yaratmıştır. Zîrâ, diller ve renkler, insânların sıfatlarındandır. Kezâ, insânları kim yaratmış ise, insânların taayyüşüne medâr olan nebâtât ve hayvânâtı da o yaratmıştır. Zîrâ, insânların erzâkı onlarla te’mîn edilmektedir. Kezâ, kim nebâtât ve hayvânâtı halk etmiş ise, küre-i Arz’ı halk eden de odur. Zîrâ, nebâtât ve hayvânât táifeleri, o tezgâhta vücûda getiriliyor. Kezâ, küre-i Arz’ı kim yaratmış ise, küre-i Arz’ın bağlı olduğu güneş sistemini de O yaratmıştır. Zîrâ, Arz, o sisteme bağlı olarak hareket edip çalışır, müstakil bir hareketi yoktur. Güneş sistemini kim yaratmışsa, sâir sistemleri ve bunların bulunduğu semâvât álemini de O yaratmıştır. Git gide Arş’a kadar bütün mevcûdât-ı álemin biribirine bağlı olduğunu, biribirisiz olmadığını, birisine sáhib çıkan hepsine sáhib çıkması gerektiğini isbât eder. Dolayısıyla, Kur’ân, bu álemde bir eser kimin ise, bütün âsâr da onun

Lügat: küre-i arz, muhabbet, hareket, sevmele, taayyüş, hadsiz, mezkûr, sistem, tezgâh