rika mu‘cize-i kudreti göremediği için; Kur’ân, devâmlı olarak insânı bu gafletinden uyandırıp ádiyyât perdesi altındaki hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi ona gösteriyor.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

âyet-i kerîmesiyle, semâvât ve onun içinde bulunan ecsâmın háriku’l-áde olan nizám ve intizámını; gáyet ince hesâblarla biribirine olan uzaklık ve yakınlıklarını; biribiri ile olan münâsebetlerini; her biri gáyet mükemmel işleyen bir fabrika gibi, taraf-ı İlâhîden kendilerine tevdi‘ edilen vazífelerini ihmâl etmeden îfâ etmelerini, bunların işleyişinde hâsıl olan büyük menfaatın ucunun nev-ı beşere dayandığını nazara vermekle; insânların nazarında ádî, basît ve ülfet peydâ etmiş olan perdeyi ortadan kaldırıyor. Böylece onları gafletten uyandırıp, ádiyyât perdesi altındaki hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi onlara gösteriyor.

Kezâ, küre-i Arz’ın, tecelliyyât-ı esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyenin ádetâ bir merkezi, bir meşheri, bir sofrası, bir sahîfesi; maádin, nebâtât ve hayvânâtın menbaı ve insânın medâr-ı taayyüşü olan bütün hubûbât, nebâtât, hadravât ve meyvelerin fabrikası olduğunu nazara vermekle onları gafletten uyandırıp, ádiyyât perdesi altındaki hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi onlara gösteriyor.

Kezâ, diller ve renklerin ayrı ayrı oluşu, bir Mürîd zâtın vücûb-i vücûd ve vahdetini isbât edip bunların halk ve îcâdının gáyet hárika olduğunu, bütün akl-ı beşer toplansa bu hárika eserleri yapamayacağını, hattâ taklîd bile edemeyeceğini nazara vermekle; beşerin gafletini dağıtıyor. Nazarını bu ince san’at-ı İlâhiyye üzerine celb ediyor. Onlarda tecellî eden esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeyi okutturuyor. Böylece, ádiyyât perdesi altında gizli olan hikmet-i İlâhiyyeyi ve san‘at-ı Rabbâniyyeyi onlara göstermekle onları şükür ve ubûdiyyete sevk ediyor.

Kezâ, Kur’ân, bu âyet-i kerîmede geçen اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ fezlekesiyle ehl-i îmânı, mezkûr âsâr ve niam-ı İlâhiyye üzerinde nazar-ı ibretle bakıp düşünmelerini, nazar-ı gafletten

Lügat: küre-i arz, fabrika, fezleke, menfaat, taayyüş, udre(t), hikmet, mezkûr, meşher