Demek, şu kâinâtın mevti mümkündür.   

Dördüncüsü: Mevt-i dünyâ vukú‘ bulacaktır. Evet, semâvât, Arz ve onlarda bulunan cümle mevcûdât, mahlûktur. Her mahlûkun bir evveli vardır. Evveli olan mahlûkun, mutlaka bir nihâyeti de vardır. Bu, bütün ehl-i nakil ve ehl-i aklın kabûl ettiği bir káide-i mukarreredir. Öyle ise, bu káideye binâen, semâvât, Arz ve onlarda bulunan cümle mevcûdât, bir gün gelecek, kendilerine takdîr edilen ömr-i fıtrîlerini itmâm edecek, bütün álemin Kıyâmet’i kopacak, şu dâr-ı fenâ dâr-ı bekáya tebdîl edilecektir. Zîrâ, mevcûdât-ı álemin, dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkmasında, müddet-i hayâtında geçirdiği muhtelif hadsiz etvâr ve ahvâlinde, ihyâ ve imâtesinde, zevâl ve firâkında o Zât-ı Akdes’in bu álemi harâb etmeye muktedir olduğuna dâir hadsiz delîller mevcûddur.

Hem nev-ı beşere ihsân ve ikrâm ettiği muhtelif elsine ve muhtelif elvânda da teklîfî kánûn noktasında pek çok makásıd-ı ulviyye-i Rabbâniyye mevcûddur. Meselâ; insânlar, kendi aralarında hukúku’l-ibâd ve hukúkulláhı muhâfaza edip etmemek noktasında bir imtihâna tâbi‘ tutulmaları gibi. İşte, bu álî maksadın tahakkuku, bu dâr-ı imtihânda kemâliyle vücûd bulmuyor. Zîrâ, bu hukúku muhâfaza edenler olduğu gibi; záyi‘ edenler ekseriyyette olduğu bedîhî bir mes’eledir. O hâlde, bu álî maksadın kemâliyle tahakkuk edeceği bir dâr-ı mükâfât ve cezâ gelecektir. 

Demek, mevt-i dünyâ vukú‘ bulacaktır.

Beşincisi: Ölecek álemin yeniden dirilmesi mümkündür. Evet, bu âyet-i uzmâ; ulûhiyyet, ya‘nî Ma‘bûdiyyet makámını ifâde ettiği için; semâvât, Arz ve onlarda bulunan cümle mevcûdâtın emr-i İlâhîye münkad olduğunu, haddinden tecâvüz etmediğini, vazífe-i ubûdiyyetlerini tekvînen îfâ ettiklerini, ancak ekser ins ve cinnin vazífe-i ubûdiyyetlerini teklîfen îfâ etmemek súretiyle mevcûdât-ı áleme muhálefet ettiklerini, bunun netîcesi olarak álemde iki irâdenin hakim olduğunu, şâyet tekvîn ve teklîf biribirine muhálif giderse, bu álemin nizám ve intizámının bozulacağını, netîcede bütün kâinâtın o ásí gürûhun başına yıkılmak súretiyle Kıyâmet’in kopacağını, haşir sabâhında herkesin hesâba çekileceğini, şâyet haşir gelmezse mevcûdât-ı álemin yaratılışının abes olacağını; ma‘nâsının câmiıyyetiyle nev-ı beşere ders veriyor. Bu, âyât-ı Kur’âniyyenin, ma‘nâsının câmiıyyeti cihetindeki bir i‘câzıdır. Nev-ı beşer, böyle bir kelâmı serd etmek-

Lügat: mukarrer, muktedir, tahakkuk, mukarre, seriyye, udre(t), binâen, ekseri, elsine, hadsiz, kilece, kündür, seriyy