fânî tahrîb olacaktır. Elbette, bir diyâr-ı âherde semâvât, Arz ve bunlarda bulunan mevcûdât, yaptıkları vazífe-i ubûdiyyet mukábilinde mükâfâtlarını alacaklardır. Bu, ulûhiyyet (Ma‘bûdiyyet) hakíkatinin bir muktezásıdır.   

Hem nev-ı beşere ikrâm edilen diller ve renklerde pek çok makásıd-ı áliyye-i Rabbâniyye mevcûddur. İnsânların bir kısmı, bu ni‘metlerin veriliş gáyesini anlar. O gáyeye göre hareket eder. Onlarda tecellî eden esmâ ve sıfâtın nukúşunu derk eder. Kısm-ı ekserîsi ise, bu gáyeye muhálif hareket eder. Tevhîdin ince delâilini ihtivâ eden bu iki sahîfeyi okumaz. Ölüm ile, bu iki táife aynı seviyede kalmaktadır. Şâyet başka bir yerde bir mahall-i saádet ve cezâ olmazsa, bu müsâvâtta bir adâletsizlik ve zulüm görülmektedir. Böyle bir adâletsizlik ve zulmü irtikâb etmek ise, aslâ mümkin değildir. Zîrâ, o Zât-ı Akdes, bütün esmâ ve sıfâtıyla Ádil-i Mutlak’tır.

Demek, haşre muktazí vardır.

İkincisi: Fâil muktedirdir. Zîrâ, semâvât ve Arz’ı bir emir ile dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkaran, muhtelif elsine ve elvânı halk eden, bunların her ân idâre ve tedbîrini gören bir Zât-ı Kadîr-i Mutlak’a hangi şey ağır gelebilir? Devâmlı bir súrette semâvât ve Arz’ı hadsiz mahlûkát ile doldurup zamânı gelince boşaltan bir Zât-ı Zü’l-Celâl’in kudret ve ilmine hangi şey mâni‘ olabilir? Mâdem O, âsârının şehâdetiyle, nihâyetsiz bir kudret sáhibidir. Hem O’nun kudretinde derecât ve merâtib yoktur. Ya‘nî, az-çok, cüz’î-küllî, küçük-büyük o kudrete nisbeten müsâvîdir. Öyle ise, o Zât-ı Kadîr, haşr-i cismânîyi de kat‘í olarak tahakkuk ettirecektir. Semâvât, Arz ve onlardaki bütün mevcûdât haşre gelecektir. Hesâba tâbi‘ tutulacaktır. Zîrâ, o Zât-ı Kadîr, bütün semâvî kitâblar lisâniyle bunu va‘d etmiştir. Elbette, bu va‘dini yerine getirmesi gáyet ma‘kúldur ve O’nun izzet ve şerefi için gáyet lüzûmludur.    

Demek, haşri getirecek fâil muktedirdir.

Üçüncüsü: Şu kâinâtın mevti mümkündür. Evet, semâvât, Arz ve onlarda bulunan cümle mevcûdâtın, kader-i İlâhî tarafından tesbît edilen bir ömr-i fıtrîleri vardır. Ömr-i fıtrîsi olan her mevcûdun, alâ küllî hâl bir ecel-i fıtrîsi vardır. Öyle ise, semâvât ve Arz’da bulunan mevcûdât, peyderpey eceli dolduğunda bu álemden ayrıldığı gibi; semâvât ve Arz’ın dahi Kıyâmet hengâmında eceli dolacak, bu iki mutí‘ kışla sekerâta girecek, netîcede vefât etmekle bütün bütün boşalacaktır.   

 

Lügat: muktedir, nisbeten, tahakkuk, elbette, hareket, irtikâb, udre(t), elsine, hadsiz, hengâm, kündür, nisbet, küllî