man’ın çok şeâmetli ebedî adâvetlerinden başka; Harb-i Umûmî’deki hâdisât-ı müdhişe dahi, menfî milliyyetin nev-ı beşere ne kadar zararlı olduğunu gösterdi. Hem bizde, ibtidâ-i Hürriyet’te, -Babil kal‘asının harâbiyyeti zamânında ‘tebelbül-i akvâm’ ta‘bîr edilen ‘teşâub-i akvâm’ ve o teşâub sebebiyle dağılmaları gibi- menfî milliyyet fikriyle, başta Rûm ve Ermeni olarak pek çok ‘kulüpler’ nâmında sebeb-i tefrîka-i kulûb, muhtelif milliyetçiler cem‘ıyyetleri teşekkül etti. Ve onlardan şimdiye kadar, ecnebîlerin boğazına gidenlerin ve perîşân olanların hâlleri, menfî milliyyetin zararını gösterdi.

“Şimdi ise, en ziyâde biribirine muhtâc ve biribirinden mazlûm ve biribirinden fakír ve ecnebî tahakkümü altında ezilen anâsır ve kabâil-i İslâmiyye içinde, fikr-i milliyyetle biribirine yâbânî bakmak ve biribirini düşmân telakkí etmek, öyle bir felâkettir ki, ta‘rîf edilmez. Ádetâ, bir sineğin ısırmaması için, müdhiş yılanlara arka çevirip, sineğin ısırmasına karşı mukábele etmek gibi bir dîvânelikle; büyük ejderhalar hükmünde olan Avrupa’nın doymak bilmez hırslarını, pençelerini açtıkları bir zamânda, onlara ehemmiyyet vermeyip, belki ma‘nen onlara yardım edip, menfî unsuriyyet fikriyle şark vilâyetlerindeki vatandaşlara veyâ cenûb tarafındaki dîndaşlara adâvet besleyip onlara karşı cebhe almak, çok zararları ve mehâliki ile berâber; o cenûb efrâdları içinde düşmân olarak yoktur ki, onlara karşı cebhe alınsın. Cenûbdan gelen Kur’ân nûru var, İslâmiyyet ziyâsı gelmiş; o içimizde vardır ve her yerde bulunur.

“İşte, o dîndaşlara adâvet ise; dolayısıyla İslâmiyyete, Kur’ân’a dokunur. İslâmiyyet ve Kur’ân’a karşı adâvet ise, bütün bu vatandaşların hayât-ı dünyeviyye ve hayât-ı uhreviyyesine bir nev‘í adâvettir. Hamiyyet nâmına hayât-ı ictimâıyyeye hizmet edeyim diye, iki hayâtın temel taşlarını harâb etmek; hamiyyet değil, hamâkattır! (. …)

“Müsbet milliyyet, hayât-ı ictimâıyyenin ihtiyâc-ı dâhılîsinden ileri geliyor; teávüne, tesânüde sebebdir; menfaatli bir kuvvet te’mîn eder; uhuvvet-i İslâmiyyeyi daha ziyâde te’yîd edecek bir vâsıta olur.

“Şu müsbet fikr-i milliyyet İslâmiyyet’e hádim olmalı, kal‘a olmalı, zırhı olmalı; yerine geçmemeli. Çünkü, İslâmiyyet’in verdiği uhuvvet içinde bin uhuvvet var; Álem-i Beká’da ve Álem-i Berzah’ta o uhuvvet bâkí kalıyor. Onun için, uhuvvet-i milliyye ne kadar da kavî olsa, onun bir perdesi hükmüne geçebilir. Yoksa, onu

Lügat: hürriyet, milliyet, tahakküm, tebelbül, teşekkül, vatandaş, illiyet, illiyye, menfaat, uhuvvet, ermeni, hizmet, hâdis, âmiyy