Nizám ve intizám, gáyet mükemmeldir. Demek, intizám-ı kâinât, vahdâniyyetin kat‘í   şâhididir.” [281]

Bu âyet-i kerîme, وَاخْتِلاَفُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ cümlesiyle der ki: Ses telleriniz, ağzınız, diliniz záhiren biribirine benzediği hâlde, ya‘nî her insânda ses teli, ağız ve dil bulunduğu hâlde, dünyâda değişik bölgelerde yaşayan insânlar, değişik lisânlar konuşmaktadırlar. Hattâ, aynı dilin konuşulduğu bölgelerde bile şehirden şehre, kasabadan kasabaya farklı lehçeler kullanılmaktadır. Bunun yanı sıra, her insânın ses tonu, telaffuzu ve konuşma tarzı diğerlerinden farklıdır. Hem a‘zá-yı esâsiyyeniz ve onları oluşturan maddeler aynı olmasına rağmen, renkleriniz ve sîmâlarınız biribirinden o kadar farklıdır ki, bir babanın iki oğlunun rengi bile tamâmen aynı değildir.

Bu âyette geçen, وَاخْتِلاَفُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ cümlesinde sâdece bu iki cihete, ya‘nî insânların dillerinin ve renklerinin ayrı ayrı oluşuna dikkatler çekilmiştir. Fakat, insân çevresine bakarsa, dünyâda sayısız farklılıkların olduğunu görecektir. Meselâ; insân, hayvân ve bitki nev‘lerinde efrâd arasında temel benzerlikler olmasına rağmen, bir çok farklılığın var olduğu; hattâ her bir nev‘ın iki ferdinin bile biribirinin aynısı olmadığı fark edilebilir. Meselâ; bir ağacın iki yaprağı bile biribirinin aynısı değildir. Bu da, dünyânın, otomatik makinaların tek tip ürünler ürettiği ve her birine kendi özel markasını bastığı bir fabrikadan ıbâret olmadığını göstermektedir. Elbette, böyle bir fabrikanın gáyet san‘atkâr bir sáhibi ve mâliki vardır. O Zât, her şeye ayrı bir hassâsiyyet gösterip onu belli bir mikdâr [282] ve evsáf ile vücûda getirir. Böylece, Ahsenü’l-Hálıkín olduğunu gösterir. Her ân yeni bir model îcâd etmekte ve O’nun yaratıcı gücü, aynı şeyi ikinci kez yaratmayı çirkin göstermektedir. Bu tezáhürleri ap açık gözleriyle gören hîç kimse, kâinâtı yaratanın, onu yarattıktan sonra dinlenmeye çekildiği gibi eblehce bir yanlış fikre kapılmaz. [283] 

Lügat: otomatik, telaffuz, elbette, fabrika, dikkat, rağmen, çirkin, şehir