gibi görünen bu intizám-ı ekmeli, bu insicâm-ı ecmeli kör olup görmüyorlar. Hâlbuki, bir köyde iki müdür, bir şehirde iki vâlî, bir memlekette iki pâdişâh bulunsa, intizám zîr u zeber olur ve insicâm herc ü merce düşer. Hâlbuki, sinek kanadından tâ semâvât kandillerine kadar o derece ince bir intizám gözetilmiş ki, sinek kanadı kadar  şirke  yer  bırakılmamış.” [281]

“Âmiriyyet ve hâkimiyyetin muktezásı; rakíb kabûl etmemektir, iştirâki reddetmektir, müdâhaleyi ref‘ etmektir. Onun içindir ki; küçük bir köyde iki muhtár bulunsa, köyün râhatını ve nizámını bozarlar. Bir nâhiyede iki müdür, bir vilâyette iki válî bulunsa, herc ü merc ederler. Bir memlekette iki pâdişâh bulunsa, fırtınalı bir karma karışıklığa sebebiyyet verirler. Mâdem hâkimiyyet ve âmiriyyetin gölgesinin zaíf bir gölgesi ve cüz’î bir nümûnesi, muávenete muhtâc áciz insânlarda böyle rakíb ve zıddı ve emsâlinin müdâhalesini kabûl etmezse; acabâ saltanat-ı mutlaka súretindeki hâkimiyyet ve rubûbiyyet derecesindeki âmiriyyet, bir Kadîr-i Mutlak’ta ne derece o redd-i müdâhale kánûnu ne kadar esâslı bir súrette hükmünü icrâ ettiğini kıyâs et. 

"Demek, ulûhiyyet ve rubûbiyyetin en kat‘í ve dâimî lâzımı; vahdet ve infirâddır. Buna bir bürhân-ı bâhir ve şâhid-i kat‘í, kâinâttaki intizám-ı ekmel ve insicâm-ı ecmeldir. Sinek kanadından tut, tâ semâvât kandillerine kadar öyle bir nizám var ki; akıl onun karşısında hayretinden ve istihsânından ‘Sübhânelláh, mâşâelláh, bârekelláh’ der, secde eder. Eğer zerre mikdâr şerîke yer bulunsa idi, müdâhalesi olsa idi, لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَاۚ  âyet-i kerîmesinin delâletiyle: Nizám bozulacaktı, súret değişecekti, fesâdın âsârı görünecekti. Hâlbuki,

فَارْجِعِ الْبَصَرَۙ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ ۞ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ اِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَس۪يرٌ

delâletiyle ve şu ifâde ile nazar-ı beşer, kusúru aramak için ne kadar çabalasa, hîç bir yerde kusúru bulamayarak, yorgun olarak menzili olan göze gelip, onu gönderen münekkid akla diyecek; ‘Beyhûde yoruldum, kusúr yok’ demesiyle gösteriyor ki:

Lügat: herc ü merc, hâkimiyyet, âmiriyyet, memleket, saltanat, beyhûde, gönder, menzil, bâhir, sinin, şehir, âdiş