akyuvarları da O yaratmıştır. Küreyvâtı kim yaratmışsa, a‘zá-yı insâniyyeyi ve vücûd-i insânı da O yaratmıştır. Vücûd-i insânı kim yaratmışsa, bütün insânları da O yaratmıştır. Bütün insânları kim yaratmışsa, bütün hayvânları da O yaratmıştır. Hayvânâtı kim yaratmışsa, nebâtâtı da O yaratmıştır. Nebâtâtı kim yaratmışsa, maádini de O yaratmıştır. Maádini kim yaratmışsa, unsurları da O yaratmıştır. Unsurları kim yaratmışsa, küre-i Arz’ı da O yaratmıştır. Çünkü, unsurlar orada çalışıyor. Küre-i Arz’ı kim yaratmışsa, güneş sistemini de o yaratmıştır. Güneş sistemini kim yaratmışsa, semâvâtı da O yaratmıştır.

Demek, álemde yukarıdan aşağıya, aşağıdan yukarıya doğru silsile yoluyla tevhîdin hadsiz delîlleri vardır. Hangi taraftan gidilirse gidilsin, ister yukarıdan aşağıya, ister aşağıdan yukarıya gidilsin, fark etmez. Hepsi tevhîdin delîlleridir.

Bu âyet-i kerîme, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ cümlesi ile ifâde eder ki; “Göklerin ve yerin yoktan var edilmelerinde, onların sâbit bir kánûnla káim olmalarında ve semâvât ve Arz’ın ve içlerindeki hadsiz mevcûdâtın bir nizám ve intizám içinde vazífe-i fıtriyyelerini icrâ etmelerinde, şu koca kâinâtın bir saray gibi, bir şehir gibi kolayca idâre ve tedbîr edilmesinde; vücûb-i vücûd ve vahdet-i İlâhiyyeye delâlet eden pek çok âyetler vardır.”

Evet, semâvât ve Arz’ın hîç yoktan halk edilmesi, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna delâlet ettiği gibi; semâvât ve Arz’ın nizám ve intizámı da, o Zât-ı   Vâcibü’l-Vücûd’un birliğine delâlet eder. Şâyet semâvât ve Arz’da -hâşâ- başka ilâhlar bulunsaydı ne semâvât ve Arz vücûda gelirdi, ne de onlardaki nizám ve intizám devâm ederdi. لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَاۚ  âyetinin ifâdesiyle, şâyet yerde ve gökte Elláh’tan başka ilâhlar bulunsaydı, nizám-ı álem bozulacaktı, súret değişecekti, fesâdın âsârı görülecekti. [280] Bu asırda Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr” eserlerinde bu âyet-i kerîmenin tefsîri sadedinde şöyle denilmiştir: 

“لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَاۚ  hükmünce, şu bütün kâinâtta gündüz

Lügat: küre-i arz, akyuvar, silsile, hadsiz, silsil, sistem, dilir, vâcib, şehir